Μια νέα παράμετρο στις διαπραγματεύσεις για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία αποκάλυψε ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι, δηλώνοντας ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έθεσαν για πρώτη φορά το ενδεχόμενο αποχώρησης των ουκρανικών δυνάμεων από το Ντονμπάς με αντάλλαγμα την ένταξη της χώρας στο ΝΑΤΟ.
Ο Ουκρανός πρόεδρος ξεκαθάρισε, ωστόσο, ότι το Κίεβο δεν προτίθεται να παραχωρήσει τα εδάφη του στη Ρωσία και ότι οποιαδήποτε ενδεχόμενη συμφωνία θα απαιτούσε συγκεκριμένες δεσμεύσεις των δυτικών συμμάχων και την αποδοχή της ουκρανικής κοινωνίας.
Η αποκάλυψη έγινε κατά τη διάρκεια συνάντησης του Ζελένσκι με δημοσιογράφους στο Κίεβο, αργά το βράδυ της Παρασκευής 13 Νοεμβρίου, με τις δηλώσεις του να δημοσιοποιούνται το Σάββατο.
Σύμφωνα με το Bloomberg, το γεγονός ότι οι Αμερικανοί διαπραγματευτές συνέδεσαν για πρώτη φορά την προοπτική ένταξης της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ με μια εδαφική υποχώρηση ενδέχεται να σηματοδοτεί αλλαγή στην προσέγγιση της Ουάσιγκτον, καθώς η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ επιχειρεί να επιτύχει πρόοδο στις συνομιλίες.
«Οι Αμερικανοί έθεσαν ένα ερώτημα: Εάν η Ουκρανία ενταχθεί στο ΝΑΤΟ, θα αποχωρήσει από το Ντονμπάς; Ήταν η πρώτη φορά που τέθηκε ένα τέτοιο ζήτημα», δήλωσε ο Ζελένσκι.
Η διατύπωση έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς δεν πρόκειται ακόμη για επίσημη, ολοκληρωμένη πρόταση ειρηνευτικής συμφωνίας, αλλά για ένα ενδεχόμενο που τέθηκε στη διαπραγματευτική διαδικασία.
Και μπορεί το θέμα της ένταξης στο ΝΑΤΟ να επανέρχεται στο τραπέζι, όμως εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά εμπόδια τόσο από τη ρωσική πλευρά όσο και ως προς τη δυνατότητα εξασφάλισης της συναίνεσης όλων των μελών της Συμμαχίας.
Τι ακριβώς έθεσαν οι Αμερικανοί για το Ντονμπάς
Το Ντονμπάς, στην ανατολική Ουκρανία, αποτελείται από τις περιφέρειες Ντονέτσκ και Λουχάνσκ και βρίσκεται στο επίκεντρο των εδαφικών διεκδικήσεων της Μόσχας.
Η Ρωσία ελέγχει ήδη μεγάλο μέρος της περιοχής, αλλά εξακολουθεί να απαιτεί την αποχώρηση των ουκρανικών στρατευμάτων και από τα εδάφη που παραμένουν υπό τον έλεγχο του Κιέβου.
Η αμερικανική πλευρά διερεύνησε εάν η Ουκρανία θα μπορούσε να αποδεχθεί μια τέτοια υποχώρηση, υπό την προϋπόθεση ότι θα εξασφάλιζε ένταξη στο ΝΑΤΟ και ένα ευρύτερο πλαίσιο προστασίας από μελλοντική ρωσική επίθεση.
Ο Ζελένσκι επανέλαβε ότι η βασική θέση της Ουκρανίας δεν έχει αλλάξει.
«Έχω πει πολλές φορές ότι η Ουκρανία δεν πρόκειται να υποχωρήσει και δεν θα παραδώσει τα εδάφη της», ανέφερε, αποκλείοντας την αναγνώριση των κατεχόμενων ουκρανικών περιοχών ως ρωσικών.
Η διάκριση ανάμεσα στην αποχώρηση στρατευμάτων και στη νομική αναγνώριση της ρωσικής κυριαρχίας έχει ουσιαστική σημασία.
Μια στρατιωτική διευθέτηση της γραμμής ελέγχου δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην ότι το Κίεβο αναγνωρίζει τη νομιμότητα της ρωσικής κατοχής. Για την ουκρανική ηγεσία, όμως, ακόμη και η εγκατάλειψη περιοχών που εξακολουθεί να ελέγχει αποτελεί εξαιρετικά δύσκολη απόφαση.
Πρόκειται για εδάφη με ιδιαίτερη στρατηγική και συμβολική σημασία, ενώ η ουκρανική πλευρά φοβάται ότι μια υποχώρηση χωρίς αξιόπιστες εγγυήσεις θα μπορούσε να επιτρέψει στη Ρωσία να ανασυντάξει τις δυνάμεις της και να επιτεθεί ξανά στο μέλλον.
«Δεν έχω το δικαίωμα να αποφασίσω μόνος μου»
Ο Ουκρανός πρόεδρος εξήγησε ότι η χώρα του βρίσκεται σε διαβουλεύσεις με τους δυτικούς εταίρους για ένα συνολικό πακέτο ασφαλείας, το οποίο θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση μιας μελλοντικής ειρηνευτικής συμφωνίας.
Το πακέτο περιλαμβάνει συγκεκριμένες εγγυήσεις από το ΝΑΤΟ και την Ευρωπαϊκή Ένωση, τη διατήρηση ισχυρών ουκρανικών ενόπλων δυνάμεων και την εξασφάλιση μακροπρόθεσμης στρατιωτικής και οικονομικής βοήθειας.
Όπως διευκρίνισε, η Ουκρανία χρειάζεται επαρκή αριθμό στρατιωτών, σύγχρονα οπλικά συστήματα και σταθερή χρηματοδότηση για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, ώστε να μπορεί να αποτρέψει μια νέα ρωσική επίθεση.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και ένα σχέδιο οικονομικής ανάκαμψης και ανοικοδόμησης, με σαφώς προσδιορισμένες πηγές χρηματοδότησης.
Ο Ζελένσκι υπογράμμισε ότι, εφόσον οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι υπόλοιποι σύμμαχοι επιβεβαιώσουν ένα συγκεκριμένο και δεσμευτικό πλαίσιο, θα απευθυνθεί στην ουκρανική κοινωνία.
«Εάν η αμερικανική πλευρά μάς επιβεβαιώσει ακριβώς αυτά, μαζί με τους υπόλοιπους εταίρους μας στο ΝΑΤΟ, τότε θα ρωτήσω την ουκρανική κοινωνία τι πιστεύει: το αποδεχόμαστε ή όχι; Δεν έχω το δικαίωμα να πάρω μόνος μου αυτή την απόφαση», δήλωσε.
Η αναφορά του αφήνει ανοιχτή την προοπτική δημόσιας διαβούλευσης ή ακόμη και δημοψηφίσματος για μια ενδεχόμενη συμφωνία. Δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι έχει ήδη αποφασιστεί συγκεκριμένη διαδικασία ή ότι υπάρχει ολοκληρωμένη πρόταση προς έγκριση.
Το κρίσιμο ερώτημα για την ένταξη στο ΝΑΤΟ
Η πιθανή ένταξη της Ουκρανίας στη Βορειοατλαντική Συμμαχία αποτελεί ένα από τα δυσκολότερα ζητήματα των διαπραγματεύσεων.
Για το Κίεβο, η πλήρης συμμετοχή στο ΝΑΤΟ θεωρείται η ισχυρότερη δυνατή εγγύηση απέναντι στο ενδεχόμενο νέας ρωσικής εισβολής, καθώς το Άρθρο 5 της ιδρυτικής συνθήκης προβλέπει τη συλλογική άμυνα των κρατών-μελών.
Η Μόσχα, αντιθέτως, έχει επανειλημμένα εκφράσει την αντίθεσή της στην ένταξη της Ουκρανίας στη Συμμαχία, θεωρώντας την απειλή για τη δική της ασφάλεια.
Παράλληλα, η Ουάσιγκτον έχει εξετάσει και εναλλακτικές μορφές προστασίας, που θα προσομοιάζουν σε ορισμένες από τις εγγυήσεις του ΝΑΤΟ χωρίς να συνεπάγονται κατ’ ανάγκην πλήρη ένταξη.
Ο Ζελένσκι εξήγησε ότι έχουν συζητηθεί μηχανισμοί αντίστοιχοι με εκείνους των Άρθρων 4 και 5 της Συμμαχίας, αλλά ζήτησε να αποσαφηνιστεί πώς θα λειτουργούν στην πράξη.
Ειδικότερα, έθεσε το ερώτημα εάν τέτοιες εγγυήσεις θα συνοδεύονταν από παρουσία αμερικανικών στρατευμάτων στο ουκρανικό έδαφος. Σύμφωνα με τον ίδιο, η απάντηση της αμερικανικής πλευράς ήταν αρνητική.
Αυτό αναδεικνύει μία από τις βασικές εκκρεμότητες: ποια ακριβώς βοήθεια θα λάμβανε η Ουκρανία σε περίπτωση νέας επίθεσης και ποια κράτη θα αναλάμβαναν δεσμευτικές υποχρεώσεις.
Επιπλέον, η ένταξη νέας χώρας στο ΝΑΤΟ απαιτεί την ομόφωνη συμφωνία όλων των κρατών-μελών. Επομένως, ακόμη και εάν η αμερικανική κυβέρνηση υποστήριζε μια τέτοια λύση, δεν θα μπορούσε να την εγγυηθεί μονομερώς.
Η πρόοδος στο Άμπου Ντάμπι και η ανταλλαγή αιχμαλώτων
Οι δηλώσεις Ζελένσκι έγιναν μετά τον νέο γύρο διαπραγματεύσεων μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών, Ουκρανίας και Ρωσίας στο Άμπου Ντάμπι.
Στις συνομιλίες συμμετείχαν οι Αμερικανοί απεσταλμένοι Στιβ Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ, οι οποίοι στη συνέχεια πραγματοποίησαν επαφές με τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν στη Μόσχα.
Η αμερικανική πλευρά παρουσίασε τις συζητήσεις ως ένα βήμα προς την κατεύθυνση της διπλωματικής προόδου, ενώ και η ουκρανική κυβέρνηση αναγνώρισε ότι υπήρξαν ορισμένα θετικά αποτελέσματα.
Το σημαντικότερο αφορά την προοπτική μεγάλης ανταλλαγής αιχμαλώτων πολέμου.
Σύμφωνα με τις μέχρι τώρα πληροφορίες, συζητείται ανταλλαγή περίπου 1.200 έως 1.300 ανθρώπων από κάθε πλευρά, χωρίς όμως να έχουν ολοκληρωθεί όλες οι διαδικασίες για την υλοποίησή της.
Στις διαπραγματεύσεις εξετάστηκαν επίσης ζητήματα αποκλιμάκωσης, η προστασία των ενεργειακών υποδομών, η κατάσταση στη Μαύρη Θάλασσα και το ενδεχόμενο συνάντησης των ηγετών των εμπλεκόμενων χωρών.
Ωστόσο, το εδαφικό παραμένει το βασικό εμπόδιο.
Η Ρωσία επιμένει στις διεκδικήσεις της, ενώ η Ουκρανία απορρίπτει την απαίτηση να αποσύρει τις δυνάμεις της από περιοχές που εξακολουθούν να βρίσκονται υπό τον έλεγχό της.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποκτά θέση στο τραπέζι
Μια ακόμη εξέλιξη αφορά τη συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις ειρηνευτικές συνομιλίες.
Μετά τις επαφές του με τον Βλαντίμιρ Πούτιν, ο Στιβ Γουίτκοφ ανέφερε ότι η ρωσική πλευρά συμφώνησε να συμμετάσχουν Ευρωπαίοι εκπρόσωποι στον επόμενο γύρο διαπραγματεύσεων.
Ο Ζελένσκι χαρακτήρισε σημαντική τη συγκεκριμένη προοπτική, επισημαίνοντας ότι οι ευρωπαϊκές χώρες έχουν άμεσο συμφέρον από τη διαμόρφωση μιας σταθερής και βιώσιμης συμφωνίας ασφαλείας.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η Ευρωπαϊκή Ένωση αναμένεται να αποφασίσει έως το τέλος Νοεμβρίου ποιοι θα την εκπροσωπήσουν στη διαδικασία.
Παρά τις δηλώσεις της αμερικανικής πλευράς, πάντως, δεν έχουν ακόμη οριστικοποιηθεί όλες οι λεπτομέρειες της ευρωπαϊκής συμμετοχής, ενώ η Μόσχα εξακολουθεί να διατυπώνει επιφυλάξεις για τις θέσεις των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων.
Το θέμα αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα καθώς η Ρωσία έχει επαναφέρει στις συζητήσεις την απαίτησή της για ευρύτερες αλλαγές στην αρχιτεκτονική ασφαλείας της Ευρώπης.
Ο Ζελένσκι προειδοποίησε ότι οποιαδήποτε τέτοια διαπραγμάτευση δεν μπορεί να γίνει ερήμην των ευρωπαϊκών χωρών ή της Ουκρανίας.
Οι περιορισμοί στο Starshield και οι αιχμές κατά της Ουάσιγκτον
Την ίδια στιγμή, μια νέα αντιπαράθεση έχει προκύψει γύρω από τη λειτουργία του Starshield, του στρατιωτικού δορυφορικού συστήματος επικοινωνιών που έχει αναπτύξει η SpaceX του Ίλον Μασκ.
Ο Ζελένσκι κατήγγειλε ότι έχουν επιβληθεί περιορισμοί στην ταχύτητα λειτουργίας του συστήματος κατά μήκος του μετώπου και στις περιοχές της Ουκρανίας που βρίσκονται υπό ρωσική κατοχή.
Σύμφωνα με τον Ουκρανό πρόεδρο, οι περιορισμοί δυσχεραίνουν τη χρήση ουκρανικών μη επανδρωμένων αεροσκαφών, τα οποία επιχειρούν να αναχαιτίσουν ρωσικά drones και πυραυλικές επιθέσεις.
Το πρόβλημα φέρεται να επηρεάζει ιδιαίτερα τη δυνατότητα λειτουργίας συστημάτων επικοινωνίας πάνω σε ταχέως κινούμενα ουκρανικά drones.
Ο Ζελένσκι άφησε αιχμές ότι οι περιορισμοί ενδέχεται να συνδέονται με πολιτικές πιέσεις προς το Κίεβο, προκειμένου να αποδεχθεί δυσμενέστερους όρους στις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις.
Πρόκειται, ωστόσο, για εκτίμηση της ουκρανικής πλευράς και όχι για διαπιστωμένη αιτία της δυσλειτουργίας.
Η SpaceX έχει αρνηθεί ότι προχώρησε σε αλλαγές της υπηρεσίας με πολιτικό κίνητρο, αποδίδοντας τα σχετικά προβλήματα σε τεχνικούς παράγοντες.
Η αντιπαράθεση αποκαλύπτει, πάντως, πόσο σημαντικές έχουν γίνει οι δορυφορικές επικοινωνίες για τις σύγχρονες στρατιωτικές επιχειρήσεις και πόσο ευάλωτη μπορεί να είναι μια εμπόλεμη χώρα όταν εξαρτάται από υποδομές που ελέγχονται από εξωτερικούς παρόχους.
Το Ντονμπάς παραμένει το μεγαλύτερο εμπόδιο για την ειρήνη
Οι νέες δηλώσεις του Βολοντίμιρ Ζελένσκι έρχονται σε μια περίοδο αυξημένης διπλωματικής κινητικότητας, καθώς η πλήρους κλίμακας ρωσική εισβολή στην Ουκρανία θα συμπληρώσει πέντε χρόνια τον Φεβρουάριο του 2027.
Η κυβέρνηση Τραμπ επιδιώκει να επιταχύνει τις διαπραγματεύσεις, ενώ το Κίεβο προσπαθεί να εξασφαλίσει ότι οποιαδήποτε συμφωνία θα περιλαμβάνει αξιόπιστους μηχανισμούς αποτροπής μιας νέας επίθεσης.
Η πιθανότητα σύνδεσης της ένταξης στο ΝΑΤΟ με την αποχώρηση ουκρανικών δυνάμεων από το Ντονμπάς αποτελεί σημαντική αλλαγή στη συζήτηση, χωρίς όμως να έχει μετατραπεί σε συμφωνημένο σχέδιο.
Για να προχωρήσει μια τέτοια λύση θα απαιτούνταν, μεταξύ άλλων, συγκεκριμένη πρόταση από την Ουάσιγκτον, συναίνεση των κρατών-μελών του ΝΑΤΟ, αποδοχή από την Ουκρανία και συμφωνία με τη Ρωσία ως προς τους όρους τερματισμού του πολέμου.
Η ουκρανική πλευρά εξακολουθεί να απορρίπτει την παραχώρηση εδαφών, ενώ η Μόσχα δεν έχει εγκαταλείψει τις διεκδικήσεις της ούτε την αντίθεσή της στην ένταξη του Κιέβου στη Βορειοατλαντική Συμμαχία.
