Το σχέδιο των 28 σημείων για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία, που επεξεργάστηκαν από κοινού Αμερικανοί και Ρώσοι αξιωματούχοι και παραδόθηκε στο Κίεβο αυτή την εβδομάδα, συνοδεύεται από μια σκληρή προειδοποίηση και μια ασφυκτική προθεσμία: υπογράψτε ή μείνετε μόνοι σας.
Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε την Παρασκευή ότι ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι «πρέπει να αποδεχθεί» το αμερικανικό σχέδιο και «πρέπει να του αρέσει», δείχνοντας ότι δεν προτίθεται να μπει σε ουσιαστική διαπραγμάτευση επί των λεπτομερειών. Παράλληλα, έθεσε ως καταληκτική ημερομηνία την Πέμπτη 27 Νοεμβρίου για την υπογραφή του κειμένου.
Σε ένα δραματικό διάγγελμα προς τον ουκρανικό λαό την ίδια ημέρα, ο Ζελένσκι περιέγραψε το δίλημμα με ωμό τρόπο: η Ουκρανία καλείται ουσιαστικά να διαλέξει ανάμεσα στο να χάσει την αμερικανική υποστήριξη ή να συμμορφωθεί με τις ρωσικές απαιτήσεις, πολλές από τις οποίες αποτυπώνονται στα 28 σημεία της πρότασης.
Εάν το Κίεβο συγκρουστεί με την Ουάσινγκτον και χάσει τη στήριξη των ΗΠΑ, οι συνέπειες θα είναι βαριές: από την προμήθεια οπλικών συστημάτων και την πρόσβαση σε κρίσιμες στρατιωτικές πληροφορίες, μέχρι την επιδείνωση των ήδη υπαρκτών εσωτερικών προβλημάτων – έλλειψη προσωπικού στις Ένοπλες Δυνάμεις, δημοσιονομική ασφυξία, αυξανόμενη δυσπιστία των πολιτών απέναντι σε μια προεδρία που έχει ήδη στιγματιστεί από σκάνδαλα, όπως σημειώνει σε ανάλυσή του το CNN.
Πάνω απ’ όλα, όμως, η απόρριψη της πρότασης θα μπορούσε να οδηγήσει σε ρήξη ιστορικών διαστάσεωνστις σχέσεις Ουάσινγκτον–Κιέβου, με ανυπολόγιστες επιπτώσεις για την Ουκρανία αλλά και την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Στο βάθος προβάλλει ο κίνδυνος οι ΗΠΑ να γυρίσουν την πλάτη στον πόλεμο στην Ευρώπη, να αποσυρθούν από τις δεσμεύσεις τους για εγγυήσεις ασφαλείας προς την Ουκρανία και να στείλουν προς τους Ευρωπαίους ένα σαφές μήνυμα: «από εδώ και πέρα, μόνοι σας».
Οπλισμός: πόσο «αναγκαίες» είναι ακόμη οι ΗΠΑ;
Η διακοπή της αμερικανικής στρατιωτικής βοήθειας θα έπληττε την Ουκρανία, αλλά όχι στον ίδιο βαθμό με το 2022. Ο πόλεμος έχει αλλάξει μορφή: τεθωρακισμένα, άρματα μάχης και αντιαρματικά δεν έχουν πια τον πρωταγωνιστικό ρόλο – τη θέση τους έχουν πάρει τα drones και τα πυραυλικά πλήγματα ακριβείας.
Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη έχει αυξήσει σημαντικά τη συμβολή της. Από την έναρξη της εισβολής έως τον Ιούνιο του 2025, οι ευρωπαϊκές χώρες έχουν δεσμεύσει συνολικά περίπου 40 δισ. δολάρια σε στρατιωτική βοήθεια, δηλαδή περίπου 5 δισ. περισσότερα από τις ΗΠΑ.
Παρόλα αυτά, η αμερικανική συμβολή παραμένει κρίσιμη σε συγκεκριμένα πεδία, κυρίως στην αεράμυνα. Η Ουκρανία στηρίζεται σε αμερικανικά συστήματα Patriot και πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς, τα οποία είναι περιορισμένα και δυσεύρετα. Ο Ζελένσκι έχει επανειλημμένα ζητήσει επιπλέον πυρομαχικά και συστοιχίες Patriot, όμως τα διαθέσιμα αποθέματα δεν επαρκούν.
Θεωρητικά, ακόμη κι αν οι ΗΠΑ σταματούσαν να τροφοδοτούν την Ουκρανία με οπλισμό και ανταλλακτικά, θα μπορούσαν να επιτρέψουν σε Ευρωπαίους και άλλους συμμάχους να συνεχίσουν οι ίδιοι την ενίσχυση του Κιέβου. Στην πράξη, όμως, η Ουάσινγκτον κρατά το «κλειδί» τόσο σε επίπεδο γραμμών παραγωγής όσο και αδειοδοτήσεων.
Η Ουκρανία, από την πλευρά της, έχει εντυπωσιακά ενισχύσει τη δική της παραγωγή: αξιωματούχοι στο Κίεβο εκτιμούν ότι το 90% των drones που χρησιμοποιεί σήμερα ο στρατός είναι εγχώριας κατασκευής. Ωστόσο, η κλίμακα του πολέμου απαιτεί ακόμα μεγαλύτερη βιομηχανική βάση και χρόνο – δύο στοιχεία που λειτουργούν υπέρ της Μόσχας.
Ενδιάμεσο ρόλο παίζει και το ευρωπαϊκό ταμείο PURL (Prioritised Ukraine Requirements List), ύψους περίπου 90 δισ. δολαρίων, μέσω του οποίου η κυβέρνηση Τραμπ εμφανίζεται πρόθυμη να πουλά αμερικανικά όπλα στην Ουκρανία. Αν, όμως, το Κίεβο απορρίψει το σχέδιο των 28 σημείων, κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει μια αιφνίδια αλλαγή στάσης και χρήση του PURL ως μοχλού πίεσης ή τιμωρίας.
Ο παράγοντας «πληροφορίες»: το πραγματικό όπλο των ΗΠΑ
Ακόμη πιο κρίσιμο από τα όπλα είναι το ενδεχόμενο να χαθεί η πρόσβαση της Ουκρανίας στις αμερικανικές πληροφορίες, κάτι που είχε φανεί και τον Μάρτιο, όταν η Ουάσινγκτον «πάγωσε» για λίγο τη ροή πληροφοριών μετά την επεισοδιακή συνάντηση Τραμπ–Ζελένσκι στον Λευκό Οίκο.
Επισήμως, οι λεπτομέρειες αυτής της συνεργασίας δεν έχουν γίνει γνωστές, ωστόσο είναι σαφές ότι περιλαμβάνει:
- Προειδοποίηση για εκτοξεύσεις ρωσικών πυραύλων
- Παρακολούθηση κινήσεων ρωσικών μονάδων σε πραγματικό χρόνο
- Στοχευμένη ανάλυση που επιτρέπει στην Ουκρανία να οργανώνει την άμυνά της και να σχεδιάζει πλήγματα σε βάθος της ρωσικής επικράτειας.
Τον Οκτώβριο, ο Ζελένσκι παραδέχτηκε δημόσια ότι τα συστήματα αεράμυνας Patriot, NASAMS και IRIS-Tθα λειτουργούσαν με πολύ πιο περιορισμένα δεδομένα χωρίς τις αμερικανικές πληροφορίες. Με πιο απλά λόγια: η ουκρανική άμυνα θα «τύφλωνε» σε μεγάλο βαθμό.
Ο ουκρανικός στρατός έχει αξιοποιήσει τις αμερικανικές πληροφορίες και για πλήγματα εντός της Ρωσίας, σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις και ενεργειακές υποδομές, όπως αναφέρουν ουκρανικές πηγές στο CNN. Οι Ευρωπαίοι ενισχύουν σταδιακά τις δικές τους δυνατότητες πληροφοριών, όμως η δημιουργία ενός αυτόνομου, συντονισμένου μηχανισμού αντίστοιχου με αυτόν των ΗΠΑ είναι υπόθεση ετών.
Υποστελεχωμένος στρατός και οικονομική ασφυξία
Παρά την εξάρτηση από τη Δύση, τα μεγαλύτερα προβλήματα της Ουκρανίας είναι εσωτερικά και δεν λύνονται μόνο με πυραύλους και drones.
Ο ουκρανικός στρατός αντιμετωπίζει σοβαρή υποστελέχωση. Δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες έχουν εγκαταλείψει τις μονάδες τους μόνο στους πρώτους επτά μήνες του έτους, ενώ πολλές μονάδες πεζικού λειτουργούν πολύ κάτω από την προβλεπόμενη δύναμή τους. Η μείωση του ορίου ηλικίας στράτευσης κάτω από τα 25 θεωρείται πολιτικά εκρηκτική, γεγονός που δυσκολεύει κάθε απόφαση για μαζική ενίσχυση του ανθρώπινου δυναμικού.
Ταυτόχρονα, το δημοσιονομικό πρόβλημα είναι τεράστιο. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του ΔΝΤ, η Ουκρανία χρειάζεται 65 δισ. δολάρια μόνο για το επόμενο έτος σε δημοσιονομική στήριξη, για να μπορέσει να συνεχίσει να λειτουργεί ως κράτος.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να αναζητά έναν νομικά βιώσιμο μηχανισμό για χρήση των παγωμένων ρωσικών περιουσιακών στοιχείων ως εγγύηση για δάνειο προς το Κίεβο. Οι διαπραγματεύσεις είναι δύσκολες, με χώρες όπως το Βέλγιο να φοβούνται ότι μπορεί να βρεθούν εκτεθειμένες εάν η Μόσχα επιχειρήσει στο μέλλον να διεκδικήσει τα χρήματα.
Εδώ παρεμβαίνει το σχέδιο των 28 σημείων, προϊόν του Αμερικανού απεσταλμένου Στιβ Γουίτκοφ και του Ρώσου αξιωματούχου Κίριλ Ντμίτριεφ, το οποίο κινδυνεύει να ανατρέψει τις εύθραυστες ισορροπίες στις ευρωπαϊκές διαπραγματεύσεις.
Συγκεκριμένα, προβλέπει ότι:
- 100 δισ. δολάρια από τα παγωμένα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία θα επενδυθούν σε αμερικανικής ηγεσίας έργα ανοικοδόμησης και επενδύσεων στην Ουκρανία.
- Οι ΗΠΑ θα λαμβάνουν το 50% των κερδών από τη διαχείριση αυτών των κεφαλαίων.
- Παράλληλα, αναφέρεται ότι «τα παγωμένα ρωσικά κεφάλαια που βρίσκονται σε ευρωπαϊκά χέρια θα αποδεσμευτούν», παρότι οι ΗΠΑ δεν έχουν άμεση δικαιοδοσία επί των ευρωπαϊκών assets και η Ευρώπη δεν συμμετείχε ουσιαστικά στη διαμόρφωση του σχεδίου.
Αυτά τα σημεία προκαλούν έντονη δυσφορία σε αρκετές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Εγγυήσεις ασφαλείας: ασαφείς διατυπώσεις, μεγάλα κενά
Ένα από τα κεντρικά σημεία του αμερικανο-ρωσικού σχεδίου αφορά τις εγγυήσεις ασφαλείας προς την Ουκρανία. Στο σημείο 5 αναφέρεται ότι «η Ουκρανία θα λάβει αξιόπιστες εγγυήσεις ασφάλειας», χωρίς ωστόσο να διευκρινίζεται με σαφήνεια τι ακριβώς σημαίνει αυτό.
Άλλες διατυπώσεις, όπως ότι «αναμένεται η Ρωσία να μην εισβάλει σε γειτονικές χώρες» (σημείο 3), κάθε άλλο παρά καθησυχαστικές είναι για το Κίεβο.
Κυκλοφορούν πληροφορίες ότι, σε παράρτημα του σχεδίου, αναφέρεται πως «σοβαρή και διαρκής ρωσική επίθεση κατά μήκος της συμφωνημένης γραμμής ανακωχής θα θεωρείται απειλή για την ειρήνη και την ασφάλεια της διατλαντικής κοινότητας». Το CNN, ωστόσο, δεν έχει επιβεβαιώσει την ύπαρξη τέτοιας ρήτρας στο τελικό κείμενο.
Για να γίνουν αυτές οι εγγυήσεις πιστευτές στο Κίεβο, θα απαιτούνταν:
- Ακριβής, νομικά δεσμευτική διατύπωση
- Επικύρωση από το Κογκρέσο ώστε να έχουν ισχύ νόμου στις ΗΠΑ
- Σαφής σύνδεση με κυρώσεις σε περίπτωση ρωσικής παραβίασης.
Χωρίς αυτά, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς τον Ζελένσκι να αποδέχεται ένα πλαίσιο τόσο ασαφές, ιδίως μετά από σχεδόν τρία χρόνια πολέμου.
Ωστόσο, το κόστος της απόρριψης είναι εξίσου υψηλό.
Η στρατηγική του Πούτιν και η δοκιμασία του ΝΑΤΟ
Πολύ πριν από τη ρωσική εισβολή, ένα από τα βασικά στρατηγικά οράματα του Βλαντιμίρ Πούτιν ήταν να αποσυνδέσει την Ευρώπη από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το Κρεμλίνο παρουσιάζει ήδη το σχέδιο Τραμπ ως προσπάθεια της αμερικανικής κυβέρνησης να «επιβάλει λύση» στην Ουκρανία, παρά τις αντιρρήσεις των «πολεμοκάπηλων» της Ευρώπης.
Το κείμενο των 28 σημείων αντικατοπτρίζει την ημι-αποστασιοποιημένη στάση της σημερινής αμερικανικής διοίκησης απέναντι στο ΝΑΤΟ, που υπήρξε ο ακρογωνιαίος λίθος της ευρωπαϊκής ασφάλειας για σχεδόν οκτώ δεκαετίες.
Χαρακτηριστικό είναι το σημείο όπου αναφέρεται ότι «θα διεξαχθεί διάλογος μεταξύ Ρωσίας και ΝΑΤΟ, με διαμεσολάβηση των Ηνωμένων Πολιτειών». Με αυτόν τον τρόπο, οι ΗΠΑ εμφανίζονται όχι ως ενεργός σύμμαχος, αλλά ως ουδέτερος διαιτητής ανάμεσα στη Μόσχα και την Ατλαντική Συμμαχία.
Οι Ευρωπαίοι ηγέτες –μαζί με την Ιαπωνία και τον Καναδά– διατύπωσαν τις ενστάσεις τους σε κοινή δήλωση το Σάββατο, στο περιθώριο της G20, σημειώνοντας ότι το σχέδιο «χρειάζεται περισσότερη δουλειά». Εξέφρασαν επίσης ανησυχία για τον προτεινόμενο «κόφτη» στον ουκρανικό στρατό, δηλαδή τον περιορισμό των Ενόπλων Δυνάμεων σε ανώτατο όριο 600.000 στρατιωτών, κάτι που θα άφηνε την Ουκρανία ευάλωτη.
«Μας έχουν πει επανειλημμένα και χωρίς περιστροφές ότι η ασφάλεια της Ουκρανίας –και άρα της Ευρώπης– θα είναι πλέον ευθύνη της Ευρώπης. Και τώρα είναι», έγραψε ο πρώην υπουργός Εξωτερικών της Λιθουανίας Γκαμπριέλιους Λαντσμπέργκις στην πλατφόρμα Χ.
Από το «καλές ιδέες» στο ιστορικό δίλημμα
Μόλις πριν από έναν μήνα, ο Ζελένσκι δήλωνε ότι σε τηλεφωνική επικοινωνία του με τον Τραμπ συζήτησαν «ευκαιρίες ενίσχυσης της αντιαεροπορικής άμυνας» και έκανε λόγο για «καλές επιλογές και στιβαρές ιδέες» που θα βοηθούσαν πραγματικά την Ουκρανία.
Σήμερα, αυτές οι «ευκαιρίες» μοιάζουν να έχουν περιοριστεί δραματικά.
Η πίεση για αποδοχή του σχεδίου, ο κίνδυνος απώλειας οπλικών συστημάτων και πληροφοριών, η φθορά του ουκρανικού στρατού και η μετατόπιση του βάρους της ευρωπαϊκής ασφάλειας από την Ουάσινγκτον στις Βρυξέλλες, συνθέτουν ένα τοπίο όπου η Ουκρανία καλείται να πάρει αποφάσεις υπαρξιακής σημασίας.
Όπως γράφει η Άνν Άπλμπαουμ στο Atlantic, «υπάρχει μια μακρά παράδοση μεγάλων δυνάμεων στην Ευρώπη που κλείνουν συμφωνίες πάνω από τα κεφάλια μικρότερων χωρών, με τραγικά αποτελέσματα».
- Το σύμφωνο Μολότοφ–Ρίμπεντροπ οδήγησε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
- Η Γιάλτα διαμόρφωσε τον Ψυχρό Πόλεμο.
Το υποθετικό «σύμφωνο Γουίτκοφ–Ντμίτριεφ», αν εφαρμοστεί, προειδοποιεί η Άπλμπαουμ, θα μπορούσε να σταθεί δίπλα τους στην ιστορία.
