Αν ο ανθρωπισμός της νεωτερικότητας θεμελιώθηκε στην ιδέα ότι ο άνθρωπος είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων, η μετα-ανθρώπινη συνθήκη σηματοδοτεί την αποδόμηση αυτής της βεβαιότητας. Ο άνθρωπος παύει να είναι το κέντρο της αξίας, της γνώσης και της ηθικής. Και ακριβώς σε αυτή τη μετατόπιση μπορούμε να ανιχνεύσουμε μια ανησυχητική συγγένεια με τη λογική της ισχύος που κυριαρχεί στη σύγχρονη γεωπολιτική.
Ο μετα-ανθρωπος ( ο post-human) δεν δηλώνει απλώς έναν «βελτιωμένο» άνθρωπο αλλά έναν κόσμο όπου η διάκριση μεταξύ ανθρώπου, μηχανής και φύσης γίνεται ρευστή, όπου το υποκείμενο χάνει την προνομιακή του θέση και όπου η ίδια η έννοια της «ανθρώπινης φύσης» τίθεται υπό αμφισβήτηση. Στο έργο της Donna Haraway, το υβρίδιο ανθρώπου και μηχανής —το cyborg— δεν είναι απλώς ένα τεχνολογικό ον, αλλά μια φιγούρα που διαλύει τα όρια και τις ιεραρχίες. Αυτή η αποδόμηση μπορεί να λειτουργήσει απελευθερωτικά· ταυτόχρονα, όμως, αποδυναμώνει τα θεμέλια πάνω στα οποία οικοδομήθηκε η ηθική του ανθρωπισμού.
Αν δεν υπάρχει πλέον μια σταθερή έννοια του ανθρώπου, τότε η «ανθρώπινη αξία»; δεν είναι απόλυτη, αλλά σχετική και διαπραγματεύσιμη, κι έτσι ανοιγει ο δρόμος για μια νέα μορφή εργαλειακής σκέψης. Η ζωή λοιπον αξιολογείται με όρους χρησιμότητας, απόδοσης και στρατηγικής σημασίας.
Σε αυτό το σημείο, η σκέψη του Martin Heidegger αποκτά καθοριστική σημασία. Ο Martin Heidegger δεν μίλησε για το posthuman, αλλά διείδε τον κίνδυνο ενός κόσμου όπου η τεχνολογία δεν είναι απλώς εργαλείο, αλλά ορίζει τον τρόπο με τον οποίο αποκαλύπτεται το είναι. Στην τεχνολογική εποχή, τα όντα μετατρέπονται σε «αποθέματα» (Bestand), δηλαδή σε πόρους διαθέσιμους προς εκμετάλλευση. Σε έναν μετα-ανθρώπινο κόσμο, αυτή η λογική δεν περιορίζεται στη φύση· επεκτείνεται και στον ίδιο τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος δεν είναι πλέον υποκείμενο, αλλά μέρος ενός δικτύου διαχείρισης.
Αυτή η οντολογική μεταβολή έχει άμεσες συνέπειες στη γεωπολιτική. Οι σύγχρονες συγκρούσεις δεν διεξάγονται απλώς με όρους εθνικών συμφερόντων· αλλα μέσα σε ένα πλαίσιο όπου η ανθρώπινη ζωή έχει ήδη αποσυνδεθεί από την απόλυτη αξία της. Όταν οι αποφάσεις λαμβάνονται με βάση αλγοριθμικές εκτιμήσεις, στρατηγικές προβολές και τεχνολογικά μέσα υψηλής ακρίβειας, τότε η βία αποκτά έναν απρόσωπο χαρακτήρα. Οι απώλειες δεν βιώνονται ως τραγωδία, αλλά ως «παράμετρος».
Σε αυτό το πλαίσιο, η σκέψη του Niccolò Machiavelli φαίνεται να επιβεβαιώνεται με έναν νέο τρόπο. Ο Niccolò Machiavelli υποστήριξε ότι η πολιτική διέπεται από τη λογική της ισχύος και της αποτελεσματικότητας. Ωστόσο, στη δική του εποχή, αυτή η λογική λειτουργούσε ακόμη μέσα σε έναν κόσμο όπου η έννοια του ανθρώπου παρέμενε σχετικά σταθερή. Σήμερα, στη μετα-ανθρώπινη συνθήκη, η ίδια λογική αποκτά μεγαλύτερη ένταση, διότι δεν περιορίζεται πλέον από μια ισχυρή ανθρωπιστική ηθική.
Απέναντι σε αυτή την εξέλιξη, η φιλοσοφία του Immanuel Kant φαίνεται σχεδόν ουτοπική. Η καντιανή προσταγή —να αντιμετωπίζεται ο άνθρωπος πάντοτε ως σκοπός και ποτέ ως μέσο— προϋποθέτει ότι υπάρχει κάτι ιερό και αδιαπραγμάτευτο στην ανθρώπινη ύπαρξη. Όμως, το posthuman θέτει υπό αμφισβήτηση ακριβώς αυτή την ιερότητα. Αν ο άνθρωπος είναι ένα υβρίδιο, ένα σύνολο διαδικασιών, ένα στοιχείο ενός δικτύου, τότε γιατί να έχει απόλυτη αξία;
Εδώ αναδύεται η βαθύτερη συγγένεια ανάμεσα στο posthuman και τη γεωπολιτική της ισχύος: και τα δύο εντάσσονται σε μια ευρύτερη λογική απο-ιεροποίησης της ζωής. Η ανθρώπινη ύπαρξη δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως φορέας εγγενούς αξίας, αλλά ως μεταβλητή μέσα σε ένα σύστημα. Είτε πρόκειται για τεχνολογική βελτιστοποίηση είτε για στρατηγικό υπολογισμό, η ζωή υποτάσσεται σε εξωτερικούς σκοπούς.
Αυτή η κατάσταση μπορεί να περιγραφεί ως μια μορφή σύγχρονου μηδενισμού. Δεν πρόκειται για τον κλασικό μηδενισμό που αρνείται ρητά τις αξίες, αλλά για έναν πιο ύπουλο μηδενισμό που τις καθιστά άνευ σημασίας. Οι αξίες εξακολουθούν να υπάρχουν ως ρητορική, αλλά δεν καθορίζουν τις πράξεις. Στη θέση τους κυριαρχεί μια λογική διαχείρισης, όπου το ερώτημα δεν είναι «τι είναι σωστό», αλλά «τι λειτουργεί».
Η μετα-ανθρώπινη συνθήκη ενισχύει αυτή τη λογική, διότι αποδυναμώνει την έννοια του ηθικού υποκειμένου. Αν δεν υπάρχει σαφές υποκείμενο, τότε δεν υπάρχει και σαφής φορέας ευθύνης. Οι αποφάσεις διαχέονται σε δίκτυα, αλγορίθμους, θεσμούς. Η ευθύνη γίνεται απρόσωπη, όπως και η βία.
Συμπερασματικά, η σχέση μεταξύ του posthuman και της σύγχρονης γεωπολιτικής βίας δεν είναι αιτιακή, αλλά δομική. Και τα δύο εκφράζουν μια βαθύτερη μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την αξία της ζωής. Σε έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος δεν είναι πλέον το απόλυτο μέτρο, η ηθική καθίσταται εύθραυστη και η ισχύς τείνει να κυριαρχήσει.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι η επιστροφή σε έναν απλό ανθρωπισμό του παρελθόντος, αλλά η διαμόρφωση ενός νέου πλαισίου αξιών που θα μπορεί να ανταποκριθεί στη μετα-ανθρώπινη πραγματικότητα χωρίς να εγκαταλείψει την προστασία της ζωής.
Δημοσθένης Δαββέτας ,Καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης, ποιητής, εικαστικός, γεωπολιτιστικός αναλυτής.
