του Δημοσθένη Δαββέτα
Στο επίκεντρο των γεωπολιτικών αφηγήσεων βρίσκονται συχνά ανθρώπινες ζωές, τραγωδίες και θάνατοι, οι οποίοι αποκτούν πολιτική σημασία πέρα από την ίδια τους την τραγικότητα.
Η περίπτωση των διαδηλώσεων στο Ιράν και των θυμάτων που προέκυψαν από αυτές αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς ο ανθρώπινος πόνος μπορεί να ενταχθεί σε ένα ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι απλώς τι συνέβη, αλλά πώς αυτό ερμηνεύεται και χρησιμοποιείται.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ, ως βασικοί γεωπολιτικοί αντίπαλοι του Ιράν, έχουν κάθε λόγο να προβάλλουν τις εσωτερικές κρίσεις της χώρας ως ένδειξη απονομιμοποίησης του καθεστώτος. Η ανάδειξη των θυμάτων των διαδηλώσεων εντάσσεται συχνά σε μια ρητορική υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ωστόσο, η πολιτική χρήση αυτής της ρητορικής εγείρει ένα βαθύτερο φιλοσοφικό και ηθικό ζήτημα: σε ποιο βαθμό η επίκληση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποτελεί αυθεντική ηθική στάση και σε ποιο βαθμό εργαλείο πολιτικής πίεσης;
Η έννοια της εργαλειοποίησης είναι κεντρική εδώ. Όταν οι ανθρώπινες απώλειες παρουσιάζονται επιλεκτικά ή εντάσσονται σε μια αφήγηση που εξυπηρετεί συγκεκριμένους γεωπολιτικούς στόχους, τότε μετατρέπονται από τραγικά γεγονότα σε μέσα πολιτικής στρατηγικής. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα γεγονότα είναι ψευδή, αλλά ότι η σημασία τους διαμορφώνεται μέσα από ένα πλαίσιο σκοπιμότητας.
Από φιλοσοφική σκοπιά, το ζήτημα αυτό μπορεί να αναλυθεί μέσα από την ηθική του Ιμάνουελ Καντ, ο οποίος υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος πρέπει πάντα να αντιμετωπίζεται ως σκοπός και ποτέ ως μέσο. Αν οι νεκροί μιας εξέγερσης χρησιμοποιούνται ως επιχειρήματα για την επίτευξη γεωπολιτικών στόχων, τότε υπάρχει ο κίνδυνος να παραβιαστεί αυτή η αρχή. Ο ανθρώπινος πόνος παύει να είναι αντικείμενο σεβασμού και γίνεται εργαλείο.
Από την άλλη πλευρά, η πολιτική σκέψη του Νικολό Μακιαβέλι προσφέρει μια διαφορετική οπτική. Στο πλαίσιο της realpolitik, η ηθική υποχωρεί μπροστά στην ανάγκη διατήρησης και ενίσχυσης της ισχύος. Οι αφηγήσεις, τα σύμβολα και τα γεγονότα αποτελούν μέσα άσκησης πολιτικής επιρροής. Υπό αυτή την έννοια, η ανάδειξη των θυμάτων στο Ιράν μπορεί να θεωρηθεί μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής πίεσης προς το καθεστώς.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν υπάρχει εργαλειοποίηση — αυτή είναι σχεδόν αναπόφευκτη στη διεθνή πολιτική — αλλά ποια είναι τα όριά της. Πότε η πολιτική χρήση ενός γεγονότος μετατρέπεται σε παραποίηση ή υπεραπλούστευση; Και πότε οδηγεί σε μια στρεβλή κατανόηση της πραγματικότητας;
Η Χανα Άρεντ επισημαίνει ότι η πολιτική έχει την τάση να διαμορφώνει την πραγματικότητα μέσω αφηγήσεων, αλλά προειδοποιεί ότι η πλήρης αποκοπή από την αλήθεια οδηγεί σε έναν επικίνδυνο κόσμο, όπου η διάκριση μεταξύ γεγονότος και προπαγάνδας καταρρέει. Στην περίπτωση του Ιράν, ο κίνδυνος δεν είναι μόνο η εργαλειοποίηση των θυμάτων από εξωτερικούς παράγοντες, αλλά και η αντίστοιχη διαχείριση της πληροφορίας από το ίδιο το καθεστώς.
Η ιδέα ότι ο πραγματικός στόχος είναι η «καταστροφή της ιρανικής κοινωνίας» μπορεί να επαναδιατυπωθεί με πιο αναλυτικούς όρους ως εξής: οι γεωπολιτικές πιέσεις ενδέχεται να έχουν ως αποτέλεσμα την αποσταθεροποίηση της κοινωνίας, είτε αυτό αποτελεί άμεσο στόχο είτε όχι. Οι κυρώσεις, η οικονομική απομόνωση και η πολιτική πίεση επηρεάζουν πρωτίστως τον πληθυσμό και όχι μόνο την πολιτική ηγεσία. Σε αυτό το πλαίσιο, η διάκριση μεταξύ πολιτικής πίεσης και κοινωνικής επιβάρυνσης γίνεται θολή.
Αυτό μας οδηγεί σε μια πιο σύνθετη κατανόηση του προβλήματος. Αντί να υποθέσουμε μια μονοδιάστατη πρόθεση καταστροφής, μπορούμε να μιλήσουμε για μια δυναμική όπου οι γεωπολιτικές στρατηγικές παράγουν συνέπειες που υπερβαίνουν τις αρχικές τους επιδιώξεις. Η αποσταθεροποίηση μιας κοινωνίας μπορεί να είναι είτε επιδιωκόμενο αποτέλεσμα είτε παράπλευρη συνέπεια.
Η κριτική σου μπορεί να ενισχυθεί αν στραφεί όχι μόνο προς τις εξωτερικές δυνάμεις, αλλά και προς τη συνολική λογική της γεωπολιτικής. Η επιλεκτική ευαισθησία στα ανθρώπινα δικαιώματα δεν αποτελεί αποκλειστικό χαρακτηριστικό μιας χώρας, αλλά ευρύτερο φαινόμενο. Τα ανθρώπινα δικαιώματα προβάλλονται έντονα όταν εξυπηρετούν πολιτικούς στόχους και συχνά παραμελούνται όταν συγκρούονται με στρατηγικά συμφέροντα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι παραβιάσεις δικαιωμάτων δεν είναι πραγματικές ή σημαντικές. Αντίθετα, σημαίνει ότι η πολιτική τους χρήση απαιτεί κριτική προσέγγιση. Η ηθική αξιολόγηση δεν μπορεί να περιορίζεται στην καταγγελία των παραβιάσεων, αλλά πρέπει να εξετάζει και το πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτές προβάλλονται.
Συνοψίζοντας, οι θάνατοι και τα γεγονότα στο Ιράν εντάσσονται σε ένα πεδίο γεωπολιτικής αντιπαράθεσης, όπου η ανθρώπινη τραγωδία αποκτά πολιτική λειτουργία. Η ανάδειξη αυτών των γεγονότων από εξωτερικές δυνάμεις δεν είναι απαραίτητα ψευδής, αλλά μπορεί να είναι επιλεκτική και στρατηγικά κατευθυνόμενη. Το αποτέλεσμα είναι μια μορφή πολιτικής όπου ο άνθρωπος κινδυνεύει να μετατραπεί από σκοπό σε μέσο.
Η πρόκληση, επομένως, δεν είναι να απορρίψουμε τις αφηγήσεις, αλλά να τις κατανοήσουμε κριτικά. Να αναζητήσουμε την αλήθεια πέρα από την προπαγάνδα και να επαναφέρουμε την ηθική στο κέντρο της πολιτικής. Σε έναν κόσμο όπου οι εικόνες και οι ιστορίες διαμορφώνουν την πραγματικότητα, η υπεράσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας απαιτεί όχι μόνο ευαισθησία, αλλά και κριτική σκέψη.
Δημοσθένης Δαββέτας, Καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης ,ποιητής, εικαστικός, γεωπολιτιστικός αναλυτής.
Στάλθηκε από το iPhone μου
