Της Αλεξίας Χαρακίδα
Η δημοκρατική οργάνωση του κράτους δεν εξαντλείται στην τυπική κατοχύρωση της διάκρισης των εξουσιών, αλλά προϋποθέτει μία ουσιαστική ισορροπία μεταξύ των φορέων της κρατικής λειτουργίας. Η αρχή της διάκρισης, όπως διατυπώθηκε κλασικά από τον Montesquieu, θεμελιώνει τη λειτουργική αυτονομία της νομοθετικής, εκτελεστικής και δικαστικής εξουσίας. Ωστόσο, η πραγμάτωσή της στη σύγχρονη έννομη τάξη δεν επιτυγχάνεται μόνο μέσω ρητών συνταγματικών διατάξεων, αλλά και μέσω άγραφων κανόνων θεσμικής συμπεριφοράς. Στο πλαίσιο αυτό αναδεικνύεται η αρχή της θεσμικής αυτοσυγκράτησης.
Η θεσμική αυτοσυγκράτηση μπορεί να οριστεί ως η συνειδητή και θεσμικά υπεύθυνη επιλογή ενός κρατικού οργάνου να μην εξαντλήσει το σύνολο των τυπικά διαθέσιμων αρμοδιοτήτων του, ιδίως όταν η άσκησή τους θα οδηγούσε σε διατάραξη της θεσμικής ισορροπίας. Πρόκειται για λειτουργική αρχή, η οποία δεν κατοχυρώνεται ρητά αλλά απορρέει από τον πυρήνα του κράτους δικαίου και από τη δημοκρατική αρχή. Η ύπαρξή της συνδέεται με την παραδοχή ότι η θεσμική ωριμότητα δεν μετράται από την ένταση της παρέμβασης, αλλά από την ικανότητα οριοθέτησης της εξουσίας.
Η προβληματική της αυτοσυγκράτησης έχει αναπτυχθεί ιδίως στη θεωρία του δικαστικού ελέγχου. Στην αμερικανική συνταγματική παράδοση, η έννοια του judicial restraint αντιπαραβάλλεται προς το judicial activism, αναδεικνύοντας το ζήτημα των ορίων της δικαστικής δημιουργικότητας. Η νομολογία του Supreme Court of the United States καταδεικνύει ότι η ένταση του δικαστικού ελέγχου μεταβάλλεται ιστορικά, αντανακλώντας κοινωνικές και πολιτικές μετατοπίσεις. Αντίστοιχα, στην ευρωπαϊκή έννομη τάξη, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει αναπτύξει τη θεωρία του περιθωρίου εκτίμησης (margin of appreciation), αναγνωρίζοντας στα κράτη έναν βαθμό διακριτικής ευχέρειας στην εφαρμογή της Σύμβασης. Η πρακτική αυτή συνιστά μορφή θεσμικής αυτοσυγκράτησης, στο μέτρο που αποφεύγεται η υπέρμετρη υποκατάσταση της εθνικής συνταγματικής τάξης.
Η αυτοσυγκράτηση, ωστόσο, δεν είναι άνευ κινδύνων. Η υπερβολική προσκόλληση σε μία παθητική ερμηνευτική στάση ενδέχεται να οδηγήσει σε ελλιπή προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων ή σε ανοχή απέναντι σε πλειοψηφικές υπερβάσεις. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η αυτοσυγκράτηση μετατρέπεται από εγγύηση ισορροπίας σε παράγοντα αποδυνάμωσης του κράτους δικαίου. Η δημοκρατική αρχή δεν επιβάλλει απλώς σεβασμό της λαϊκής βούλησης, αλλά και ενεργό διασφάλιση των συνταγματικών ορίων.
Από την άλλη πλευρά, η πλήρης απουσία αυτοσυγκράτησης ενδέχεται να οδηγήσει σε φαινόμενα θεσμικής υπερδιόγκωσης και σε σύγκρουση αρμοδιοτήτων. Η συνεχής και εκτεταμένη παρέμβαση ενός θεσμού στον χώρο άλλου υπονομεύει τη λειτουργική ισορροπία και ενισχύει την καχυποψία μεταξύ των εξουσιών. Η θεσμική αυτοσυγκράτηση λειτουργεί τότε ως μηχανισμός αποτροπής συγκρούσεων και ως μέσο ενίσχυσης της αμοιβαίας εμπιστοσύνης. Η δημοκρατική σταθερότητα εξαρτάται όχι μόνο από την ενεργητική άσκηση εξουσίας, αλλά και από τη συνειδητή αποχή όταν αυτή επιβάλλεται από την αρχή της αναλογικότητας και την ανάγκη θεσμικής αρμονίας.
Η κανονιστική αξιολόγηση της θεσμικής αυτοσυγκράτησης δεν επιτρέπει απόλυτες απαντήσεις. Η αρχή δεν μπορεί να ιδωθεί ούτε ως καθολικό όριο ούτε ως αυθύπαρκτη εγγύηση. Η λειτουργικότητά της εξαρτάται από το συνταγματικό πλαίσιο, την ωριμότητα του πολιτικού συστήματος και το επίπεδο προστασίας των δικαιωμάτων. Σε ώριμες δημοκρατίες, η αυτοσυγκράτηση αποτελεί ένδειξη θεσμικής αυτοπεποίθησης· σε εύθραυστα συστήματα, μπορεί να εκληφθεί ως αδυναμία άσκησης ελέγχου.
Εν τέλει, η αρχή της θεσμικής αυτοσυγκράτησης αναδεικνύει μία βαθύτερη διάσταση της δημοκρατίας: τη συνύπαρξη δύναμης και ορίου. Η δημοκρατική νομιμοποίηση δεν εδράζεται αποκλειστικά στην ενεργό άσκηση εξουσίας, αλλά και στη συνειδητή αναγνώριση των θεσμικών ορίων της. Η αυτοσυγκράτηση, όταν λειτουργεί συμπληρωματικά προς τον ουσιαστικό έλεγχο της εξουσίας και όχι ως υποκατάστατό του, μπορεί να αποτελέσει όχι περιορισμό, αλλά εγγύηση της δημοκρατικής ισορροπίας.
H Αλεξία Χαρακίδα έχει σπουδάσει Πολιτική Επιστήμη και Κοινωνική Διοίκηση ΔΠΘ, ΠΜΣ Δημοσιογραφία και Νέα Μέσα ΕΚΠΑ, ΠΜΣ Δημόσιο Δίκαιο και Δημόσια Πολιτική ΕΚΠΑ και είναι Υποψήφια Διδάκτωρ Νομικής Αθηνών.
