Του Δημοσθένη Δαββέτα
Οι μεγάλες διεθνείς συγκρούσεις της εποχής μας εξηγούνται κυρίως μέσα από τη γεωπολιτική αντίληψη της ισορροπίας ισχύος, τις στρατιωτικές δυνατότητες, τον έλεγχο των ενεργειακών πόρων και τις στρατηγικές συμμαχίες. Ωστόσο, αυτή η προσέγγιση δεν είναι πάντοτε αρκετή για να κατανοήσουμε το βάθος ορισμένων συγκρούσεων. Όπως η ένταση μεταξυ ΗΠΑ, , Ισραήλ και Ιράν. Χρειάζεται να χρησιμοποιήσουμε μια ευρύτερη έννοια: τον γεωπολιτισμό. Ο γεωπολιτισμός αναφέρεται στη σχέση ανάμεσα στον πολιτισμό και την παγκόσμια ισχύ. Μελετά τον τρόπο με τον οποίο οι πολιτισμικές ταυτότητες, οι θρησκευτικές παραδόσεις, οι ιστορικές μνήμες και οι κοσμοθεωρίες επηρεάζουν τις διεθνείς σχέσεις. Μέσα από αυτή την οπτική, η αντιπαράθεση ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ και το Ιράν δεν είναι μόνο στρατηγική σύγκρουση αλλά και μια σύγκρουση πολιτισμικών οραμάτων για την οργάνωση της πολιτικής και της κοινωνίας.
Σε γεωπολιτικό επίπεδο, η ένταση έχει σαφείς στρατηγικές αιτίες. Το Ιράν επιδιώκει να ενισχύσει την περιφερειακή του επιρροή στη Μέση Ανατολή, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ προσπαθούν να περιορίσουν αυτή την επέκταση. Ζητήματα όπως το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, οι περιφερειακές συμμαχίες και ο έλεγχος των ενεργειακών δρόμων αποτελούν κεντρικά στοιχεία της αντιπαράθεσης. Ωστόσο, πίσω από αυτά τα στρατηγικά ζητήματα υπάρχει και μια βαθύτερη πολιτισμική διάσταση. Μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, το Ιράν διαμόρφωσε ένα πολιτικό σύστημα στο οποίο η θρησκεία αποτελεί βασική πηγή πολιτικής νομιμοποίησης. Το κράτος παρουσιάζεται όχι μόνο ως πολιτικός οργανισμός αλλά και ως φορέας ενός θρησκευτικού και πολιτισμικού οράματος. Αντίθετα, το Ισραήλ συγκροτήθηκε ως εθνικό κράτος που συνδέεται με την ιστορική εμπειρία του εβραϊκού λαού και με την ανάγκη ασφάλειας μετά από αιώνες διώξεων. Η ύπαρξή του συνδέεται βαθιά με ζητήματα ταυτότητας, ιστορικής μνήμης και πολιτισμικής επιβίωσης.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, από την άλλη πλευρά, εκπροσωπούν ένα διαφορετικό μοντέλο πολιτισμικής ισχύος: έναν συνδυασμό φιλελεύθερης δημοκρατίας, τεχνολογικής ανάπτυξης και παγκόσμιας πολιτικής επιρροής. Το αμερικανικό πολιτικό σύστημα παρουσιάζεται συχνά ως πρότυπο πολιτικής οργάνωσης και οικονομικής ανάπτυξης. Έτσι, η σύγκρουση ανάμεσα σε αυτές τις δυνάμεις περιλαμβάνει και μια αντιπαράθεση διαφορετικών πολιτισμικών αφηγήσεων για το τι σημαίνει πολιτική εξουσία, ασφάλεια και δικαιοσύνη. Η έννοια της πολιτισμικής διάστασης των συγκρούσεων αναπτύχθηκε ιδιαίτερα από τον πολιτικό επιστήμονα Samuel P. Huntington στο γνωστό έργο του “η σύγκρουση των πολιτισμων” απο τον Ψυχρό Πόλεμο κι έπειτα. Όταν αυτή συνδέεται με ζητήματα πολιτισμικης μνήμης και ταυτότητας δύσκολα επιλύεται
Στη σύγχρονη εποχή, η τεχνολογία είναι ένα ακόμη στοιχείο γεωπολιτισμικής αντιπαράθεσης. Η τεχνολογική υπεροχή ΗΠΑ και Ισραήλ αποτελεί σημαντικό παράγοντα ισχύος ενισχύοντας το τεχνολογικο κι επιστημονικό κύρος τους στη διεθνή σκηνή.
Από την άλλη πλευρά, το Ιράν προσπαθεί να ενισχύσει την επιρροή του μέσα από πολιτικές και πολιτισμικές συμμαχίες στον ευρύτερο ισλαμικό κόσμο. Με αυτό τον τρόπο η σύγκρουση παίρνει και τη μορφή ενός ανταγωνισμού αφηγήσεων όπου κάθε πλευρά προσπαθεί να παρουσιάσει τον εαυτό της ως φορέα δικαιοσύνης, ασφάλειας ή αντίστασης.
Η έννοια του γεωπολιτισμού μας βοηθά να κατανοήσουμε ότι οι διεθνείς συγκρούσεις δεν είναι μόνο αποτέλεσμα στρατηγικών αποφάσεων αλλά και προϊόν βαθύτερων ιστορικών και πολιτισμικών διεργασιών. Οι συλλογικές μνήμες, οι θρησκευτικές ταυτότητες και οι πολιτισμικές αξίες διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται τους αντιπάλους τους.
Για αυτόν τον λόγο η ένταση ανάμεσα στις ΗΠΑ, Ισραήλ και και Ιράν δεν ειναι μόνο σύγκρουση συμφερόντων αλλά και μια σύγκρουση γεωπολιτισμική, όπου διαφορετικές ιστορικές εμπειρίες και πολιτισμικές κοσμοθεωρίες συγκρούονται. Η κατανόηση αυτής της διάστασης μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για έναν πιο ουσιαστικό διάλογο ανάμεσα στους πολιτισμούς. Σε έναν κόσμο όπου οι πολιτισμικές ταυτότητες παραμένουν ισχυρές, η γεωπολιτική δεν μπορεί πλέον να αγνοεί τον ρόλο του πολιτισμού στη διαμόρφωση της παγκόσμιας ιστορίας.
Δημοσθένης Δαββέτας, Καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης ,ποιητής, εικαστικός ,γεωπολιτιστικός αναλυτής
