Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες φθάνει απόψε στο νησί, σχεδόν πέντε μήνες πριν παραδώσει τη σκυτάλη στον διάδοχό του, πραγματοποιώντας την πρώτη και πιθανότατα τελευταία επίσκεψή του στην Κύπρο με τη σημερινή του ιδιότητα.
Η χρονική στιγμή δεν επιτρέπει θριαμβολογίες, καθώς ο κ. Γκουτέρες δεν έρχεται για να ανακοινώσει συμφωνία ούτε για να εγκαινιάσει αυτομάτως μια νέα διαπραγματευτική διαδικασία. Έρχεται για να μετρήσει τις πραγματικές προθέσεις του Νίκου Χριστοδουλίδη και του Τουφάν Έρχιουρμαν, να διαπιστώσει πόσο χώρο αφήνει η Άγκυρα και να κρίνει εάν αξίζει να συγκαλέσει μια νέα διευρυμένη συνάντηση 5+1.
Η επίσκεψη είναι η πρώτη εν ενεργεία Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ στην Κύπρο εδώ και σχεδόν 16 χρόνια. Ο Μπαν Κι-μουν είχε επισκεφθεί το νησί το 2010. Ο Γκουτέρες ανέλαβε τα καθήκοντά του τον Ιανουάριο του 2017, βρέθηκε στο Κραν-Μοντανά λίγους μήνες αργότερα, αλλά χρειάστηκε να φθάσει στο τέλος της θητείας του για να περάσει ο ίδιος την πόρτα των δύο ηγετών στη Λευκωσία.
Το πρόγραμμα των κρίσιμων συναντήσεων
Η προετοιμασία της επίσκεψης περνά πρώτα από τη Μαρία Άνχελα Ολγκίν. Η Προσωπική Απεσταλμένη του Γενικού Γραμματέα συναντάται σήμερα στις 9.30 το πρωί με τον Νίκο Χριστοδουλίδη στο Προεδρικό Μέγαρο και στις 11.00 με τον Τουφάν Έρχιουρμαν.
Το τετ-α-τετ της Ολγκίν με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς προηγήθηκαν οι επαφές της με τον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν. Η εικόνα που θα μεταφέρει από την Άγκυρα θα δείξει εάν υπάρχει πραγματικό περιθώριο κίνησης ή εάν η επίσκεψη Γκουτέρες κινδυνεύει να περιοριστεί σε μια ακόμη διπλωματική καταγραφή διαφωνιών.
- Οι επαφές του Γενικού Γραμματέα θα αρχίσουν την Τρίτη. Στις 10.00 θα συναντηθεί με τον Νίκο Χριστοδουλίδη στο Προεδρικό Μέγαρο και στις 11.45 θα ακολουθήσει η χωριστή συνάντησή του με τον Τουφάν Έρχιουρμαν. Στις 12.30 θα καταθέσει στεφάνι στο Μνημείο των Ειρηνευτών, έξω από το Λήδρα Πάλας, στη νεκρή ζώνη.
- Το απόγευμα θα επισκεφθεί το Ανθρωπολογικό Εργαστήριο της Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων και θα έχει επαφές με διαπραγματευτές, μέλη των Τεχνικών Επιτροπών και εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών.
- Το βράδυ θα παρακαθίσει σε ιδιωτικό δείπνο με τους δύο ηγέτες στην οικία του Ειδικού Αντιπροσώπου του ΟΗΕ Χασίμ Ντιάν, στην περιοχή του παλαιού Αεροδρομίου Λευκωσίας. Την Τετάρτη, στις 10.00 το πρωί, θα πραγματοποιηθεί η κοινή συνάντηση Γκουτέρες, Χριστοδουλίδη και Έρχιουρμαν στην Αποστολή Καλών Υπηρεσιών, εντός της προστατευόμενης περιοχής του ΟΗΕ. Θα ακολουθήσει συνέντευξη Τύπου του Γενικού Γραμματέα.
- Τον Γκουτέρες συνοδεύουν η Ρόζμαρι ΝτιΚάρλο, ο Ζαν-Πιερ Λακρουά και η Μαρία Άνχελα Ολγκίν, γεγονός που δείχνει ότι η αποστολή καλύπτει ταυτόχρονα την πολιτική διαδικασία, την ειρηνευτική παρουσία και τα πρακτικά ζητήματα εφαρμογής μιας πιθανής συμφωνίας.
Τι θέλει να πετύχει ο Γκουτέρες
Ο βασικός στόχος του Γενικού Γραμματέα είναι να διαπιστώσει εάν υπάρχει κοινό έδαφος για επιστροφή σε ουσιαστικές διαπραγματεύσεις. Δεν επιθυμεί να συγκαλέσει ακόμη μία διεθνή διάσκεψη που θα ολοκληρωθεί με μια γενικόλογη ανακοίνωση και νέες υποσχέσεις για μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης.
Ο χρόνος που του απομένει είναι περιορισμένος. Εάν θέλει να αφήσει προσωπικό αποτύπωμα στο Κυπριακό, πρέπει να οδηγήσει τις δύο πλευρές σε στρατηγική συμφωνία πριν από τη λήξη της θητείας του τον Δεκέμβριο. Αυτό εξηγεί την προσπάθεια να μετατοπιστεί η συζήτηση από τα επιμέρους μέτρα εμπιστοσύνης στην ουσία του προβλήματος.
Ο Γκουτέρες γνωρίζει, ωστόσο, ότι δεν μπορεί να επαναφέρει αυτούσιο το πλαίσιο του 2017. Οι συνθήκες στο νησί έχουν αλλάξει, η τουρκική πλευρά πέρασε για χρόνια στη θέση των δύο κρατών, νέα τετελεσμένα δημιουργήθηκαν στα Βαρώσια και η γεωπολιτική αστάθεια στην Ανατολική Μεσόγειο έχει μεταβάλει το περιβάλλον ασφαλείας. Γι’ αυτό εξετάζεται μια αναθεωρημένη προσέγγιση, η οποία περιγράφεται ως «Γκουτέρες συν».
Τι περιλαμβάνει το «Γκουτέρες συν»
Δεν υπάρχει μέχρι στιγμής επίσημο και ολοκληρωμένο σχέδιο που να έχει δοθεί στις δύο πλευρές. Υπάρχει, όμως, μια συγκροτημένη δέσμη ιδεών, πάνω στην οποία γίνονται παρασκηνιακές διαβουλεύσεις.
Η νέα μεθοδολογία δεν φαίνεται να ακολουθεί τη λογική ενός έτοιμου, πολυσέλιδου σχεδίου που θα τεθεί ως ενιαίο πακέτο σε δημοψηφίσματα, όπως συνέβη με το Σχέδιο Ανάν. Ο Γκουτέρες εξετάζει μια περισσότερο τμηματική διαδικασία, με διαπραγμάτευση ανά κεφάλαιο, συγκεκριμένη σειρά εφαρμογής και αμοιβαίες δεσμεύσεις.
Στο τραπέζι βρίσκονται ιδέες για πολιτικά ισότιμες συνιστώσες πολιτείες με εκτεταμένες εσωτερικές αρμοδιότητες, περιορισμένες κοινές εξουσίες και αποτελεσματική συμμετοχή των Τουρκοκυπρίων στις κεντρικές αποφάσεις. Εξετάζονται επίσης σταδιακές εδαφικές αναπροσαρμογές, μεταβατικά μέτρα, οικονομική ενοποίηση και ταυτόχρονα δημοψηφίσματα έπειτα από μια δοκιμαστική περίοδο δύο ή τριών ετών.
Η λογική είναι να δοθούν συγκεκριμένα οφέλη και στις δύο κοινότητες πριν από την τελική έγκριση. Οι Τουρκοκύπριοι επιδιώκουν απευθείας πτήσεις, εμπόριο και διεθνείς επαφές. Η ελληνοκυπριακή πλευρά αναζητεί σαφείς εδαφικές κινήσεις, επιστροφή των Βαρωσίων, κατάργηση των παρωχημένων εγγυήσεων και αποχώρηση των κατοχικών στρατευμάτων.
Ένα από τα σενάρια συνδέει την επιστροφή νόμιμων κατοίκων στα Βαρώσια με ρυθμίσεις για το αεροδρόμιο της Τύμπου και το λιμάνι της Αμμοχώστου. Συζητείται παράλληλα η αντικατάσταση του υφιστάμενου συστήματος εγγυήσεων από ένα νέο πλαίσιο ασφάλειας, ενδεχομένως με συμμετοχή του ΝΑΤΟ.
Η δυσκολία βρίσκεται στην εφαρμογή. Εάν αρχίσει η επιστροφή εδαφών ή ανοίξει η διεθνής πρόσβαση των Τουρκοκυπρίων και στη συνέχεια αποτύχει το δημοψήφισμα, θα έχουν δημιουργηθεί καταστάσεις που δύσκολα ανατρέπονται. Κάθε πλευρά ζητά, επομένως, εγγυήσεις ότι δεν θα υποστεί μόνιμες απώλειες εάν η συνολική διαδικασία καταρρεύσει.
Οι τρεις άξονες του Χριστοδουλίδη
Ο Νίκος Χριστοδουλίδης προσέρχεται στις συναντήσεις με τρεις βασικούς στόχους.
- Πρώτος είναι η επιβεβαίωση των συγκλίσεων και η συνέχιση των συνομιλιών από το σημείο στο οποίο διακόπηκαν το 2017 στο Κραν-Μοντανά.
- Δεύτερος στόχος είναι η διασφάλιση ότι η τελική συμφωνία θα δημιουργεί ένα λειτουργικό κράτος. Για τη Λευκωσία αδιαπραγμάτευτες παράμετροι παραμένουν η μία κυριαρχία, η μία διεθνής προσωπικότητα και η μία ιθαγένεια, μαζί με τις τέσσερις βασικές ελευθερίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης: την ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων, αγαθών, υπηρεσιών και κεφαλαίων.Ο Χριστοδουλίδης εμφανίζεται πρόθυμος να συζητήσει νέες ιδέες και διαφορετική μεθοδολογία, όχι όμως μια τελική κατάληξη που θα νομιμοποιεί τη διχοτόμηση ή δύο κυρίαρχα κράτη.
- Ο τρίτος άξονας αφορά τα ευρωτουρκικά. Η Λευκωσία επιδιώκει να χρησιμοποιήσει την ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας ως κίνητρο για αλλαγή στάσης στο Κυπριακό. Η αναβάθμιση της Τελωνειακής Ένωσης, η συμμετοχή τουρκικών τραπεζών στη SEPA και το roaming αποτελούν ζητήματα που ενδιαφέρουν την Άγκυρα. Η κυπριακή κυβέρνηση δεν αποκλείει πρόοδο σε αυτά τα πεδία, εφόσον υπάρξει αντίστοιχη κίνηση από την Τουρκία.
Η στρατηγική Χριστοδουλίδη στηρίχθηκε από την αρχή σε δύο πυλώνες, τα Ηνωμένα Έθνη και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η επίσκεψη Γκουτέρες και ο διορισμός Ευρωπαίου απεσταλμένου προσφέρουν στη Λευκωσία μια πρώτη δικαίωση αυτής της επιλογής. Δεν εγγυώνται, όμως, την επανέναρξη των συνομιλιών.
Τι ζητά ο Τουφάν Έρχιουρμαν
Ο Τουφάν Έρχιουρμαν διαφοροποιείται από την αδιάλλακτη γραμμή δύο κρατών που προωθούσε ο προκάτοχός του, Ερσίν Τατάρ, και τάσσεται υπέρ μιας ομοσπονδιακής διευθέτησης. Θέτει, ωστόσο, τέσσερις σαφείς προϋποθέσεις για την επιστροφή στο τραπέζι.
Ζητά να θεωρηθεί δεδομένη και να μη γίνει αντικείμενο διαπραγμάτευσης η πολιτική ισότητα των Τουρκοκυπρίων. Θέλει σαφή ημερομηνία έναρξης και λήξης των συνομιλιών, κατοχύρωση όλων των προηγούμενων συγκλίσεων και εγγύηση ότι, εάν η ελληνοκυπριακή πλευρά αποχωρήσει ξανά από τη διαδικασία, δεν θα υπάρξει επιστροφή στο σημερινό στάτους κβο.
Ο Έρχιουρμαν δεν θέλει «διαπραγματεύσεις για χάρη των διαπραγματεύσεων». Υποστηρίζει μια διαδικασία τριών σταδίων: πρόοδο στα μέτρα εμπιστοσύνης στη Λευκωσία, συμφωνία πάνω στο πλαίσιο και στη διαδικασία και στη συνέχεια μετάβαση σε συνολικές συνομιλίες.
Επιδιώκει επίσης απευθείας εμπόριο, πτήσεις και διεθνείς επαφές για τους Τουρκοκυπρίους. Αποδέχεται ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να συμβάλει στην εφαρμογή μιας λύσης, αλλά δεν τη θέλει ως πολιτικό μέρος στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Κυρίως, ξεκαθαρίζει ότι όλες οι κινήσεις του γίνονται σε συντονισμό με την Άγκυρα.
Η Άγκυρα κρατά το κλειδί
Η τελευταία αυτή παράμετρος είναι και η πιο κρίσιμη. Όσο θετικό κλίμα κι αν καταγραφεί ανάμεσα στους δύο ηγέτες, η πραγματική έκβαση θα εξαρτηθεί από την Τουρκία. Η παρουσία στην Κύπρο του Τούρκου υφυπουργού Εξωτερικών Μεχμέτ Κεμάλ Μποζάι δεν είναι τυπική. Ο Μποζάι αποτελεί έναν από τους βασικούς εκφραστές της πολιτικής των δύο κρατών, ζητά άρση της λεγόμενης απομόνωσης των Τουρκοκυπρίων και υποστηρίζει ίσα δικαιώματα στην κυπριακή ΑΟΖ. Η αποστολή του δείχνει ότι η Άγκυρα δεν σκοπεύει να αφήσει τον Έρχιουρμαν να κινηθεί αυτόνομα.
Η έκθεση του ΟΗΕ αποκαλύπτει το πραγματικό αδιέξοδο
Η τελευταία έκθεση του Γκουτέρες για τις Καλές Υπηρεσίες αποτυπώνει ένα νησί στο οποίο υπάρχει περισσότερος διάλογος, αλλά όχι ουσιαστική πολιτική πρόοδος.
Αρκετές πρωτοβουλίες που συμφωνήθηκαν τον Μάρτιο και τον Ιούλιο του 2025 παραμένουν ανεφάρμοστες. Δεν έχει σημειωθεί πρόοδος στο άνοιγμα νέων σημείων διέλευσης, στην αποναρκοθέτηση, στη δημιουργία ηλιακού πάρκου στη νεκρή ζώνη, στην ανταλλαγή έργων τέχνης και τεχνουργημάτων και σε περιβαλλοντικές δράσεις.
Ο Γκουτέρες ζητά να ξεπεραστούν τα αδιέξοδα στις διελεύσεις, να στελεχωθεί επαρκώς το σημείο Αγίου Δομετίου–Μετεχάν και να εφαρμοστεί πλήρως ο Κανονισμός της Πράσινης Γραμμής, ώστε να αυξηθεί το εμπόριο ανάμεσα στις δύο κοινότητες.
Παράλληλα, δηλώνει βαθιά ανήσυχος για τις μονομερείς ενέργειες μέσα και γύρω από τη νεκρή ζώνη, τη στρατιωτικοποίηση και την εύθραυστη κατάσταση σε Πύλα και Βαρώσια. Για την περίκλειστη πόλη επαναλαμβάνει ότι η θέση του ΟΗΕ παραμένει αμετάβλητη και βασίζεται στα Ψηφίσματα 550 και 789.
Η έκθεση αναγνωρίζει τη δουλειά των 13 Τεχνικών Επιτροπών, οι οποίες πραγματοποίησαν 174 συναντήσεις, καθώς και τις δράσεις για κοιμητήρια, πολιτιστική κληρονομιά, νεολαία και γυναίκες επιχειρηματίες. Το μήνυμα, όμως, είναι σαφές: Τα μέτρα εμπιστοσύνης μπορούν να κάνουν ευκολότερη την καθημερινότητα, αλλά δεν υποκαθιστούν την πολιτική διαπραγμάτευση.
Προειδοποίηση ΟΗΕ για Κυπριακό: Χριστοδουλίδης – Έρχιουρμαν να ξεκινήσουν διαπραγματεύσεις αλλιώς θα μπει στο… ψυγείο
Η τουρκοκυπριακή ανάγνωση και τα πυρά για το Σχέδιο Ανάν
Ο τουρκοκυπριακός Τύπος υποδέχεται την επίσκεψη με προσδοκία, αλλά και βαθύ σκεπτικισμό. Αρθρογράφος της «Kıbrıs Postası» περιγράφει τον Γκουτέρες να φθάνει με «γεμάτο χαρτοφύλακα», αναρωτώμενος αν θα προλάβει να ξεκινήσει νέα διαδικασία πριν ολοκληρωθεί η θητεία του.
Η ανάλυσή του επιστρέφει στο δημοψήφισμα του 2004 και στο 65% των Τουρκοκυπρίων που ψήφισαν «ναι» στο Σχέδιο Ανάν. Κατηγορεί την ελληνοκυπριακή πλευρά ότι εμπόδισε τότε τη λύση, υποστηρίζει ότι οι Τουρκοκύπριοι έχασαν την ευκαιρία να συνδεθούν με τον κόσμο και εμφανίζει την απόρριψη του σχεδίου ως την αφετηρία της σημερινής δυσπιστίας.
Ο ίδιος κατηγορεί τον Χριστοδουλίδη ότι, πίσω από την αναφορά στην ομοσπονδία, επιδιώκει στην πράξη ένα ενιαίο κράτος. Υποστηρίζει επίσης ότι οι Ελληνοκύπριοι δεν αποδέχονται την πολιτική ισότητα και επιμένουν σε μηδενικές εγγυήσεις και μηδενικά στρατεύματα. Για το Κραν-Μοντανά στρέφει τα πυρά του κατά του Νίκου Αναστασιάδη και του Νίκου Κοτζιά, τους οποίους χαρακτηρίζει εχθρούς της λύσης.
Πρόκειται για μια καθαρά τουρκοκυπριακή ανάγνωση, η οποία αποσιωπά τις σοβαρές ανησυχίες των Ελληνοκυπρίων για την ασφάλεια, τις εγγυήσεις, τα επεμβατικά δικαιώματα και τη λειτουργικότητα της λύσης. Αποτυπώνει, όμως, ένα υπαρκτό αίσθημα στον βορρά: την πεποίθηση ότι οι Τουρκοκύπριοι χρειάζονται περισσότερο τη λύση και φοβούνται ότι μια νέα αποτυχία θα μονιμοποιήσει την απομόνωση και την εξάρτησή τους από την Τουρκία.
Ο Γκουτέρες καλείται πλέον να ενώσει δύο διαφορετικές αναγνώσεις της ιστορίας και δύο διαφορετικές αντιλήψεις για το μέλλον. Η επίσκεψή του μπορεί να δημιουργήσει τον δρόμο προς μια νέα διαδικασία. Μπορεί, όμως, να καταγραφεί και ως η τελευταία προσπάθεια ενός Γενικού Γραμματέα που άργησε πολύ να φθάσει στην Κύπρο και έχει πλέον ελάχιστο χρόνο για να αλλάξει την πορεία ενός προβλήματος που παραμένει ανοικτό για περισσότερα από πενήντα χρόνια.
