του Δημοσθένη Δαββέτα
Ζούμε σε μια εποχή όπου η έννοια του «ρεαλισμού» έχει σχεδόν μονοπωληθεί από μια συγκεκριμένη πολιτική και οικονομική λογική: εκείνη που θεωρεί την ανισότητα όχι μόνο αναπόφευκτη, αλλά και αναγκαία. Η κοινωνική αδικία παρουσιάζεταιως φυσικός νόμος, η συγκέντρωση πλούτου ως κίνητρο προόδου, και η περιθωριοποίηση μεγάλων τμημάτων της κοινωνίας ως παράπλευρη απώλεια ενός συστήματος που «λειτουργεί». Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ερώτηση που τίθεται είναι κρίσιμη: μπορεί να υπάρξει μια άλλημορφή ρεαλισμού που να μην ταυτίζεται με την αποδοχή της αδικίας;
Η απάντηση περίπλοκη , αλλά σαφώς καταφατική.
Ο “ρεαλισμός” δεν είναι ουδέτερος. Στη σύγχρονη πολιτική γλώσσα, λειτουργεί συχνά ως ιδεολογικό εργαλείο. Όταν λέγεται ότι «δεν γίνεται αλλιώς», αυτό που πραγματικά λέγεται είναι ότι «δεν θέλουμε να γίνει αλλιώς».
Αυτός ο ρεαλισμός είναι στενά συνδεδεμένος με μια οικονομική ορθοδοξία που θεωρεί την αγορά ως τον κύριο ρυθμιστή των κοινωνικών σχέσεων. Σε αυτό το πλαίσιο:
Η ανισότητα θεωρείται φυσική συνέπεια της διαφορετικής «αξίας» των ανθρώπων,
η κοινωνική κινητικότητα παρουσιάζεται ως ατομική ευθύνη,
και το κράτος περιορίζεται σε ρόλο διαχειριστή, όχι μετασχηματιστή.
Ωστόσο, αυτή η αντίληψη έρχεται σε αντίθεση με μια μακρά φιλοσοφική παράδοση που βλέπει την κοινωνία όχι ως φυσικό φαινόμενο, αλλά ως πεδίο ηθικής επιλογής.
Από την αρχαιότητα, η έννοια της δικαιοσύνης υπήρξε κεντρική. Ο Σωκράτης, για παράδειγμα, δεν αποδέχτηκε ποτέ ότι η ισχύς καθορίζει το δίκαιο αλλά ότι η δικαιοσύνη είναι υπεράνω συμφερόντων.
Αργότερα, ο Διαφωτισμός έφερε μια ριζική ανατροπή: η κοινωνία δεν είναι δεδομένη, αλλά κατασκευή. Στο έργο του Rousseau, η ανισότητα δεν είναι φυσική αλλά ιστορική και ημιουργείται μέσα από θεσμούς που μπορούν να αλλάξουν.
Ο σύγχρονος πολιτικός ρεαλισμός, επηρεασμένος από στοχαστές όπως ο Μακιαβέλι, υποστηρίζει ότι η πολιτική πρέπει να βασίζεται στη δύναμη και όχι στην ηθική. Η εξουσία, λένε, δεν μπορεί να λειτουργήσει με ιδεαλισμούς.
Τι γίνεται όμως με τον ηθικό ρεαλισμό ο οποίος αναγνωρίζει ότι χωρίς δικαιοσύνη, καμία κοινωνία δεν μπορεί να σταθεροποιηθεί μακροπρόθεσμα;
Κοινωνίες με ακραίες ανισότητες οδηγούνται σε κρίσεις, εξεγέρσεις ή αυταρχισμό.
Η οικονομική ανισότητα διαβρώνει τη δημοκρατία, καθώς η πολιτική εξουσία συγκεντρώνεται στους λίγους.
Άρα, ο πραγματικός ρεαλισμός δεν είναι η αποδοχή της αδικίας, αλλά η κατανόηση των συνεπειών της.
Η ιστορία είναι γεμάτη στιγμές όπου αυτό που θεωρούνταν «ρεαλιστικό» ανατράπηκε.
1.Για αιώνες, η δουλεία θεωρούνταν οικονομικά απαραίτητη. Οι υπερασπιστές της έλεγαν ότι η κατάργησή της θα κατέστρεφε την οικονομία. Κι όμως, καταργήθηκε — και η κοινωνία μετασχηματίστηκε.
- Στις αρχές του 20ού αιώνα, η ιδέα ότι το κράτος πρέπει να παρέχει υγεία, παιδεία και κοινωνική προστασία θεωρούνταν ουτοπική. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, έγινε πραγματικότητα σε πολλές χώρες.
Η ανισότητα των φύλων παρουσιαζόταν ως φυσική. Σήμερα, αν και δεν έχει εξαλειφθεί, αμφισβητείται σε παγκόσμιο επίπεδο.
Κάθε μία από αυτές τις αλλαγές ξεκίνησε ως «μη ρεαλιστική».
Ας μην γελιόμαστε.
Ένας από τους πιο ύπουλους τρόπους με τους οποίους εδραιώνεται η ανισότητα είναι μέσω της γλώσσας. Όταν η αδικία ονομάζεται «αναγκαιότητα», απογυμνώνεται από την ηθική της διάσταση.
Η γλώσσα του ρεαλισμού:
αποκρύπτει τις ευθύνες,
μετατρέπει τις πολιτικές επιλογές σε φυσικά φαινόμενα,
και αποθαρρύνει την αντίσταση.
Ο αντίλογος, επομένως, δεν είναι μόνο πολιτικός — είναι και γλωσσικός. Πρέπει να επανανοηματοδοτήσουμε τις έννοιες:
Ανισότητα δεν είναι «κίνητρο», αλλά πρόβλημα.
Φτώχεια δεν είναι «αποτυχία», αλλά κοινωνική συνθήκη.
Ανταγωνισμός δεν είναι πάντα πρόοδος.
Ένας από τους βασικούς πυλώνες του αντίλογου είναι η έννοια της ευθύνης. Αν αποδεχτούμε ότι η κοινωνία είναι ανθρώπινη κατασκευή, τότε φέρουμε ευθύνη για τη μορφή της.
Που σημαίνει:
Οι πολιτικές επιλογές έχουν ηθικές συνέπειες.
Η ουδετερότητα είναι συχνά συνενοχή.
Η αποδοχή της αδικίας ως «ρεαλισμού» είναι μορφή παραίτησης.
Ο Καντ, για παράδειγμα, υποστήριξε ότι ο άνθρωπος πρέπει πάντα να αντιμετωπίζεται ως σκοπός και όχι ως μέσο. Αυτή η αρχή έρχεται σε άμεση σύγκρουση με μια κοινωνία που θυσιάζει τους πολλούς για τα κέρδη των λίγων.
Ο αντίλογος δεν παράγεται μόνο στην πολιτική, αλλά και στην τέχνη και τη φιλοσοφία. Η τέχνη έχει τη δύναμη να αποκαλύπτει την αδικία και να φαντάζεται εναλλακτικές πραγματικότητες.
Καλλιτέχνες, συγγραφείς και διανοητές λειτουργούν ως «ανιχνευτές» της αλήθειας:
αποκαλύπτουν τις αντιφάσεις του συστήματος,
δίνουν φωνή στους αόρατους,
και ανοίγουν χώρο για νέα νοήματα.
Η φαντασία, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι φυγή από την πραγματικότητα, αλλά εργαλείο μετασχηματισμού της.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει αντίλογος — υπάρχει. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να γίνει κυρίαρχος.
Ένας άλλος ρεαλισμός θα μπορούσε να βασίζεται σε τρεις αρχές:
Δικαιοσύνη ως προϋπόθεση σταθερότητας
Μια κοινωνία χωρίς δικαιοσύνη δεν είναι βιώσιμη.
Συνεχής προσπάθεια μείωσης των ανισοτήτων
Κανένα οικονομικό σύστημα δεν μπορεί να δικαιολογήσει την ταπείνωση του ανθρώπου.
Η ταύτιση της αδικίας με τον ρεαλισμό είναι μια από τις πιο ισχυρές αφηγήσεις της εποχής μας. Αλλά δεν είναι η μόνη.
Ο αντίλογος υπάρχει:
στη φιλοσοφία που αρνείται να υποταχθεί στην ισχύ,
στην ιστορία που δείχνει ότι τα «αδύνατα» μπορούν να γίνουν πραγματικότητα,
και στην καθημερινή πράξη αντίστασης των ανθρώπων.
Τελικά, το ζήτημα δεν είναι μόνο θεωρητικό. Είναι βαθιά πολιτικό και υπαρξιακό.
Να αποδεχτείς την αδικία ως ρεαλισμό σημαίνει να περιορίσεις τον ορίζοντα του δυνατού.
Να την αμφισβητήσεις σημαίνει να διεκδικήσεις την ελευθερία να φανταστείς — και να δημιουργήσεις — έναν διαφορετικό κόσμο.
Και ίσως αυτός να είναι ο πιο βαθύς ρεαλισμός:
όχι αυτός που περιγράφει τον κόσμο όπως είναι, αλλά αυτός που αναγνωρίζει ότι μπορεί να αλλάξει.
Δημοσθένης Δαββέτας, Καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης ,ποιητής, εικαστικός, γεωπολιτιστικός αναλυτής
