Του Δημοσθένη Δαββέτα
Στη σύγχρονη εποχή της ραγδαίας τεχνολογικής ανάπτυξης, ο όρος τεχνομοραλισμός, ο οποίος κατά βάση σημαίνει ότι η τεχνολογία πρέπει να συμβαδίζει με τον άνθρωπο και να βελτιώνεται σύμφωνα με τις ανάγκες του, συνδέεται με μια βαθύτερη έννοια: την τεχνοηθικολογία. Με τον δεύτερο όρο εννοούμε μια κατάσταση όπου η τεχνολογία δεν αποτελεί απλώς εργαλείο, αλλά λειτουργεί ως μηχανισμός παραγωγής και επιβολής ηθικών κανόνων. Με άλλα λόγια, η τεχνολογία παύει να υπηρετεί την ηθική και αρχίζει να την καθορίζει.
Η ιστορική γένεση αυτού του προβληματισμού ξεκινα απο την φιλοσοφική κριτική της τεχνολογικής νεωτερικότητας τον 20ό αιώνα, με κυριο εκφραστη τον Γερμανό φιλόσοφο Martin Heidegger. Αυτός υποστήριξε ότι η τεχνική αποτελεί έναν ιδιαίτερο τρόπο αποκάλυψης της πραγματικότητας. Στην ανάλυσή του, η σύγχρονη τεχνολογία μετατρέπει τη φύση και τον άνθρωπο σε «αποθέματα» που μπορούν να αξιοποιηθούν και να ελεγχθούν. Η τεχνική, επομένως, δεν είναι απλώς ένα σύνολο εργαλείων αλλά ένα σύστημα σκέψης που επηρεάζει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται την αξία και την αλήθεια.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο τεχνομοραλισμός μπορεί να ιδωθει ως μια προσπάθεια να τεθούν ηθικά όρια στην τεχνολογική ισχύ. Ωστόσο, η έννοια μπορεί να πάρει και μια διαφορετική κατεύθυνση: να μετατραπεί σε μορφή τεχνοηθικολογίας. Δηλαδή, αντί η ηθική να καθοδηγεί την τεχνολογία, η ίδια η τεχνολογία αρχίζει να παράγει ηθικούς κανόνες. Αυτό συμβαίνει όταν οι τεχνολογικές δομές –αλγόριθμοι, ψηφιακά δίκτυα, συστήματα επιτήρησης– καθορίζουν τι θεωρείται αποδεκτό ή μη αποδεκτό μέσα σε μια κοινωνία.
Ο στοχαστής Jacques Ellul μίλησε για την «αυτονόμηση της τεχνικής». Συτη τείνει να αναπτύσσεται με βάση τη δική της λογική έτσι ώστε οι κοινωνικές αποφάσεις λαμβάνονται όχι με βάση ηθικά ή πολιτικά κριτήρια αλλά με βάση το τι είναι τεχνικά δυνατό ή αποδοτικό. Έτσι, η τεχνολογία μετατρέπεται σε ένα είδος σιωπηλής εξουσίας που διαμορφώνει τις αξίες της κοινωνίας. Η τεχνοηθικολογία εκδηλώνεται ιδιαίτερα έντονα στον ψηφιακό κόσμο. Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης και οι αλγόριθμοι των ψηφιακών πλατφορμών καθορίζουν ποια πληροφορία γίνεται ορατή και ποια αποκρύπτεται. Με αυτόν τον τρόπο, επηρεάζουν τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης και των πολιτικών αντιλήψεων. Η ηθική, σε αυτήν την περίπτωση, δεν διαμορφώνεται μέσα από δημόσιο διάλογο αλλά μέσα από τεχνικές επιλογές που έχουν ενσωματωθεί σε κώδικες και αλγορίθμους.
Ο Γερμανός φιλόσοφος Hans Jonas μιλησε για την αρχή της ευθύνης όπου η τεχνολογική ισχύς της ανθρωπότητας μπορεί να επηρεάσει το ίδιο το μέλλον της ζωής στον πλανήτη. Για αυτό, οι κοινωνίες πρέπει να αναπτύξουν μια ηθική που να προηγείται της τεχνολογικής δράσης. Η ηθική δεν μπορεί να είναι απλώς αποτέλεσμα της τεχνολογικής προόδου· πρέπει να αποτελεί τον οδηγό της. Η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν συνδέεται με τη γεωπολιτική πραγματικότητα μιας και στον σύγχρονο κόσμο, η τεχνολογία είναι από τους βασικότερους παράγοντες ισχύος. Οι μεγάλες δυνάμεις ανταγωνίζονται για την κυριαρχία σε τομείς όπως η τεχνητή νοημοσύνη, οι ψηφιακές υποδομές και η κυβερνοασφάλεια. Η τεχνοηθικολογία λοιπόν μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο πολιτισμικής επιρροής και οι διαφορές τεχνολογικές πλατφόρμες μπορούν να μεταφέρουν ένα σύστημα αξιών.
Μια νέα μορφή πολιτισμικής εξουσίας έτσι εμφανίζεται: Ο γεωπολιτισμός της τεχνολογίας. Οι κοινωνίες που ελέγχουν τις βασικές τεχνολογικές υποδομές αποκτούν τη δυνατότητα να επηρεάζουν όχι μόνο την οικονομία αλλά και την ηθική αντίληψη των άλλων κοινωνιών. Η τεχνολογία γίνεται έτσι φορέας πολιτισμικών προτύπων και κανονιστικών αρχών.
Συνεπώς ηθική του Αριστοτέλη που βασιζόταν στην φρόνηση, κινδυνεύει να αντικατασταθεί από μια απρόσωπη τεχνική λογική. Γι’αυτο πιστεύω οτι η τεχνολογική πρόοδος πρέπει να συνοδεύεται από ισχυρή φιλοσοφική και ανθρωπιστική παιδεία. Αλοιως μπορεί να οδηγήσει σε νέες μορφές εξουσίας που δεν είναι εύκολο να ελεγχθούν δημοκρατικά. Η τεχνοηθικολογία, σε αυτή την περίπτωση, θα λειτουργούσε ως μια «ήπια ιδεολογία» της τεχνολογικής κοινωνίας: ένα σύστημα αξιών που φαίνεται ουδέτερο αλλά στην πραγματικότητα κατευθύνει τις κοινωνικές συμπεριφορές.
Συμπερασματικά, ο τεχνομοραλισμός και η τεχνοηθικολογία αποτελούν δύο έννοιες που προσπαθούν να περιγράψουν την περίπλοκη σχέση ανάμεσα στην τεχνολογία και την ηθική. Ο πρώτος μπορεί να θεωρηθεί ως προσπάθεια ηθικού ελέγχου της τεχνολογίας. Η δεύτερη όμως δείχνει τον κίνδυνο να συμβεί το αντίθετο: να μετατραπεί η τεχνολογία σε μηχανισμό παραγωγής ηθικών κανόνων. Στην εποχή της ψηφιακής παγκοσμιοποίησης, η πρόκληση για τις σύγχρονες κοινωνίες είναι να διατηρήσουν την ανθρώπινη ελευθερία και την ηθική αυτονομία απέναντι στην ολοένα αυξανόμενη ισχύ των τεχνολογικών συστημάτων.
Δημοσθένης Δαββέτας
Καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης ,ποιητής, εικαστικός ,γεωπολιτιστικός αναλυτής
