Του Δημοσθένη Δαββέτα
Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, οι πολιτικές κοινότητες προσπαθούν να απαντήσουν στο κρίσιμο ερώτημα αν το δίκαιο περιορίζει την ισχύ ή τελικά η ισχύς καθορίζει το δίκαιο; Στη σύγχρονη γεωπολιτική πραγματικότητα, όπου οι διεθνείς συγκρούσεις, οι στρατηγικοί ανταγωνισμοί και οι μεταβαλλόμενες ισορροπίες ισχύος διαμορφώνουν την παγκόσμια πολιτική, η σύγχρονη διεθνής τάξη επιχειρεί να βασιστεί σε ένα σύστημα κανόνων που ρυθμίζουν τις σχέσεις μεταξύ των κρατών.
Ωστόσο, η ιστορία δείχνει ότι η πολιτική πραγματικότητα συχνά καθορίζεται από την ισχύ των κρατών και όχι μόνο από τους κανόνες του δικαίου.
Η σχέση ισχύος και δικαίου εμφανίζεται στην αρχαία ελληνική σκέψη στο έργο του Θουκυδίδη. Στον διάλογο των Μηλίων στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, οι Αθηναίοι δηλώνουν ότι «οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υπομένουν ό,τι πρέπει». Η φράση αυτή αποτυπώνει την ιδέα ότι η ισχύς αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα των διεθνών σχέσεων.
Ωστόσο, η ελληνική φιλοσοφία δεν περιορίστηκε σε αυτή την ρεαλιστική αντίληψη. Ο Αριστοτελης υποστήριξε ότι η πολιτική κοινότητα πρέπει να οργανώνεται σύμφωνα με το δίκαιο, διότι μόνο έτσι μπορεί να υπάρξει σταθερότητα και κοινό καλό. Για τον Αριστοτέλη, η πολιτική εξουσία δεν πρέπει να βασίζεται μόνο στη δύναμη αλλά και στην ηθική νομιμοποίηση.
Αυτή η διπλή παράδοση ως πρόσφατα χαρακτηρίζει και τη σύγχρονη διεθνή πολιτική με την ανάπτυξη του διεθνούς δικαίου. Μετά από αιώνες πολέμων στην Ευρώπη, οι στοχαστές προσπάθησαν να θεμελιώσουν ένα σύστημα κανόνων που θα ρυθμίζει τις σχέσεις μεταξύ των κρατών. Ο Hugo Grotius υποστήριξε ότι ακόμη και στον πόλεμο υπάρχουν κανόνες δικαίου που πρέπει να τηρούνται. Με τη σκέψη του θεμελιώθηκε η ιδέα ότι τα κράτη αποτελούν μέλη μιας διεθνούς κοινότητας που δεσμεύεται από κοινές αρχές. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η δημιουργία του ΟΗΕ και του καταστατικού του χάρτη ήταν ένα βήμα προς μείωση της χρήσης βίας και ειρηνικής επίλυσης των διαφορών.
Παρά την ανάπτυξη αυτών των θεσμών η πραγματικότητα της διεθνούς πολιτικής δείχνει ότι η ισχύς εξακολουθεί να παίζει καθοριστικό ρόλο. Τα κράτη επιδιώκουν να ενισχύσουν τη στρατιωτική τους δύναμη, την οικονομική τους επιρροή και την τεχνολογική τους υπεροχή.
Ο πολιτικός φιλόσοφος Thomas Hobbes περιέγραψε μια κατάσταση όπου δεν υπάρχει ανώτατη αρχή για να επιβάλλει κανόνες. Στο εσωτερικό των κρατών υπάρχει νόμος και εξουσία που τον επιβάλλει. Στο διεθνές σύστημα όμως τα κράτη βρίσκονται σε μια κατάσταση που μοιάζει με τη «φυσική κατάσταση», όπου η ασφάλεια εξαρτάται από την ισχύ.
Αυτό εξηγεί γιατί τα κράτη συχνά βασίζουν την πολιτική τους στην αποτροπή, στις στρατηγικές συμμαχίες και στην ισορροπία δυνάμεων.
Ειδικα στον 21ο αιώνα, η σχέση ανάμεσα στην ισχύ και στο δίκαιο γίνεται πιο περίπλοκη και η παγκόσμια πολιτική χαρακτηρίζεται από ανταγωνισμό μεγάλων δυνάμεων, τεχνολογικές αλλαγές και περιφερειακές συγκρούσεις.
Η γεωπολιτική ένταση στη Μέση Ανατολή με τις στρατηγικές αντιπαραθέσεις ΗΠΑ, Ισραήλ και Ιράν δείχνουν πώς η ισχύς “καθιερώνει” δίκαιο. Όλες οι πλευρές μιλούν γι’αυτο και το επικαλούνται. Ομως οι αποφάσεις καθορίζονται από στρατηγικούς υπολογισμούς που σχετίζονται με την ασφάλεια, την επιρροή και την ισορροπία δυνάμεων. Οι ισχυρές χώρες έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα να επηρεάσουν τη δημιουργία διεθνών κανόνων και θεσμών.
Η δομή πολλών διεθνών οργανισμών αντανακλά την ισορροπία ισχύος που υπήρχε όταν δημιουργήθηκαν. Αυτό δείχνει ότι το δίκαιο δεν είναι πάντα ανεξάρτητο από την πολιτική δύναμη.
Ωστόσο, ακόμη και οι ισχυρότερες δυνάμεις χρειάζονται τη νομιμοποίηση που προσφέρει το δίκαιο. Η επίκληση του διεθνούς δικαίου αποτελεί σημαντικό εργαλείο για τη διαμόρφωση της διεθνούς κοινής γνώμης.
Στη σύγχρονη διεθνή πολιτική, η νομιμοποίηση αποτελεί βασικό στοιχείο ισχύος. Τα κράτη επιδιώκουν όχι μόνο να είναι ισχυρά αλλά και να εμφανίζονται ως δίκαια.
Ακόμη και όταν χρησιμοποιούν στρατιωτική δύναμη, προσπαθούν να παρουσιάσουν τις ενέργειές τους ως νόμιμες ή αναγκαίες για την άμυνα. Αυτό δείχνει ότι το δίκαιο εξακολουθεί να παίζει σημαντικό ρόλο στη διεθνή πολιτική.
Η ισχύς χωρίς νομιμοποίηση μπορεί να προκαλέσει αντιδράσεις και να απομονώσει ένα κράτος στη διεθνή κοινότητα.
Σήμερα πολλοί αναλυτές υποστηρίζουν ότι η διεθνής τάξη που δημιουργήθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο βρίσκεται σε κρίση. Οι μεγάλες δυνάμεις ανταγωνίζονται για επιρροή, ενώ νέες τεχνολογίες αλλάζουν τη φύση της ισχύος.
Η παγκόσμια πολιτική φαίνεται να κινείται ανάμεσα σε δύο τάσεις:
την επιθυμία για διεθνείς κανόνες και συνεργασία
την επιστροφή της γεωπολιτικής ισχύος ως βασικού παράγοντα της πολιτικής.
Η σχέση ανάμεσα στο δίκαιο και στην ισχύ γίνεται έτσι όλο και πιο περίπλοκη.
Συμπέρασμα
Η σχέση ανάμεσα στην ισχύ και στο δίκαιο αποτελεί κεντρικό πρόβλημα της διεθνούς πολιτικής. Η ιστορία δείχνει ότι το δίκαιο δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς την υποστήριξη της ισχύος, αλλά και ότι η ισχύς χρειάζεται τη νομιμοποίηση του δικαίου για να διατηρηθεί.
Στη σημερινή γεωπολιτική
Μεγάλη πρόκληση του 21ου αιώνα είναι να δημιουργηθεί μια διεθνής τάξη όπου η ισχύς δεν θα καταργεί το δίκαιο αλλά θα λειτουργεί μέσα στα όριά του. Μόνο τότε μπορεί να υπάρξει μια πιο σταθερή και δίκαιη παγκόσμια πολιτική κοινότητα.
Δημοσθένης Δαββέτας, Καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης ,ποιητής, εικαστικός, γεωπολιτιστικός αναλυτής.
